Στα γερμανικά πλέον η «Σινική μελάνη» του Τηλέμαχου Κώτσια

Εκδόθηκε στα γερμανικά στον εκδοτικό οίκο Parrhesia του Βερολίνου το μυθιστόρημα «Σινική μελάνη» του Τηλεμάχου Κώτσια σε μετάφραση της Michaela Prinzinger. Το diablog.eu μίλησε με τον συγγραφέα για τα νεανικά του χρόνια στα ελληνοαλβανικά σύνορα και την εποχή μετά την πτώση του καθεστώτος του Ενβέρ Χότζα.

Αλβανία 1974.

Τρεις μαθητές της ελληνικής μειονότητας ονειρεύονται την ελευθερία. Με χειρόγραφα φυλλάδια τολμούν να κάνουν ένα μικρό βήμα αντίστασης και διώκονται ανελέητα. Η μυστική αστυνομία Σιγκουρίμι τους μεταφέρει στο στρατόπεδο Σπατς, όπου η πείνα και η βία ορίζουν την καθημερινότητα των πολιτικών κρατουμένων.

Ο Τηλεμάχος Κώτσιας αφηγείται την ιστορία αυτών των νέων με μια λογοτεχνική δύναμη που υπερβαίνει τα γεωγραφικά όρια της Αλβανίας. Το μυθιστόρημά του περιγράφει τα στενά όρια μεταξύ θάρρους και προδοσίας, ελπίδας και απόγνωσης – και πώς η ανθρωπιά αναδύεται ακόμα και μέσα από τις πιο ζοφερές στιγμές.

Το μυθιστόρημα «Σινική μελάνη» αποτελεί τόσο μαρτυρία πολιτικής καταπίεσης όσο και λογοτεχνική εξερεύνηση της μνήμης, της αντίστασης και της ακατάλυτης θέλησης για την ελευθερία.

Η συνέντευξη

Κατάγεστε από την ελληνόφωνη μειονότητα στην ελληνοαλβανική μεθόριο. Τι είδους βιώματα είχατε μεγαλώνοντας εκεί;

Μεγάλωσα στο χωριό, σε ένα απομακρυσμένο σπίτι, ένα χιλιόμετρο μακριά από τα ελληνοαλβανικά σύνορα. Ζούσα με τη μαμά, την αδερφή και τους παππούδες, γιατί ο πατέρας μου εξέτιε επτάχρονη ποινή φυλάκισης ως πολιτικός αντίπαλος του καθεστώτος. Η φυλάκισή του ήταν για μένα βαρύ ψυχολογικό τραύμα, καθώς υφιστάμην από μικρός πολιτικές διακρίσεις ως «παιδί του εχθρού». Τα τέσσερα πρώτα χρόνια του σχολείου τα μαθήματα γίνονταν στα ελληνικά και μαθαίναμε την αλβανική ως ξένη γλώσσα. Από την πέμπτη τάξη και πέρα τα μαθήματα γίνονταν στα αλβανικά, ασχέτως αν εμείς στην αρχή δεν τα γνωρίζαμε επαρκώς. Όταν τελείωσα το εφτατάξιο σχολείο δεν έγινα δεκτός σε κάποιο οικοτροφείο για να συνεχίσω τη μέση εκπαίδευση, όμως οι γονείς μου επέμεναν και παρά τα χαμηλά τους εισοδήματα μου ενοικίασαν δωμάτιο στην πόλη του Αργυροκάστρου προκειμένου να συνεχίσω το σχολείο. Ζούσα στην πόλη και επέστρεφα στο χωριό στο τέλος της βδομάδας. Στην πόλη ήρθα σε επαφή με την αστική ζωή, με τον κινηματογράφο, τις βιβλιοθήκες, το θέατρο. Το γυμνάσιο του Αργυροκάστρου ήταν από τα καλύτερα της Αλβανίας. Βρισκόταν στην παλιά πόλη, δίπλα στο σπίτι που είχε γεννηθεί ο Ενβέρ Χότζα – τότε τον λέγαμε Ηγέτη, ενώ σήμερα όλοι τον αποκαλούν δικτάτορα. Μάλιστα για ένα διάστημα είχα καθίσει στο θρανίο που είχε μαθητεύσει ο Ηγέτης, στην τάξη μουσείο προς τιμήν του. Σε ένα κατηφορικό δρομάκι, που το έλεγαν «σοκάκι των τρελών» –γιατί οι άνθρωποι το κατηφόριζαν τρέχοντας σαν τρελοί – ήταν το σπίτι-γενέτειρα του συγγραφέα Ισμαήλ Κανταρέ. Σε αυτή την πόλη γνώρισα την αλβανική γλώσσα, την αγάπησα και σε αυτή μορφώθηκα. Ήμουν άριστος μαθητής και είχα μια εξαιρετική κλίση στα μαθηματικά, στη φυσική και στη χημεία. Μάλιστα εκπροσώπησα τον νομό Αργυροκάστρου με την ομάδα του σε ολυμπιάδα φυσικών επιστημών που γινόταν στα Τίρανα στη ραδιοφωνία, όπου διακριθήκαμε ως φιναλίστ.

Και πώς γεννήθηκε η αγάπη σας για τη λογοτεχνία;

Έπαιρνα μέρος και στο λογοτεχνικό κύκλο του σχολείου, από όπου εξέδωσα στο λογοτεχνικό ένθετο της κεντρικής εφημερίδας Φωνή της Νεολαίας, ένα ποίημα κι ένα διηγηματάκι. Και παρ' όλα αυτά, δεν εγκρίθηκε το δικαίωμα να συνεχίσω ανώτατες σπουδές και ούτε λόγος να μου επιτραπεί να ασχοληθώ στη συνέχεια με τη λογοτεχνία· όλα αυτά λόγω της στάσης του πατέρα μου, ο οποίος στην αρχή υπήρξε κομουνιστής αλλά στη συνέχεια διαφώνησε με την δημιουργία των γεωργικών συνεταιρισμών και τον φυλάκισαν. Αφού δεν μπόρεσα να συνεχίσω σπουδές, εκπλήρωσα για δυο χρόνια τη στρατιωτική θητεία σε τάγμα ανεπιθύμητων του καθεστώτος και όταν απολύθηκα από τον στρατό ήμουν ορκισμένος εχθρός του. Η μόνη μου επιλογή ήταν να επιστρέψω στο χωριό και να ασχοληθώ με τη γεωργία.

Το σπίτι μου ήταν, όπως είπα, μόνο ένα χιλιόμετρο μακριά από τα σύνορα· ήταν άπειρες οι φορές που είχα σκεφτεί να δραπετεύσω από τη χώρα, αλλά φοβόμουν μήπως σκοτωθώ στα σύνορα και επίσης φοβόμουν ότι το καθεστώς θα εκδικούνταν στους γονείς μου: θα τους εκτόπιζε από το γενέθλιο τόπο με τον οποίο ήταν πολύ δεμένοι. Γι' αυτό και τα ηλεκτροφόρα σύρματα των συνόρων κρατούσαν και την καρδιά μου διαρκώς αιχμάλωτη και ηλεκτρισμένη.

Πώς ερευνήσατε τα στοιχεία για το μυθιστόρημα «Σινική μελάνη»; Πήρατε συνεντεύξεις από αυτόπτες μάρτυρες της εποχής ή επισκεφθήκατε αρχεία και συμβουλευτήκατε ιστορικές μελέτες;

Από την οικογένειά μου, από τους συγγενείς και τους φίλους μου υπήρξαν πολλά άτομα που είχαν καταδικαστεί και είχαν εκτίσει πολυετείς ποινές σε καταναγκαστικά έργα – πέραν του ότι και οι συνθήκες ζωής μου στο στρατό ήταν παρόμοιες με εκείνες του στρατοπέδου εργασίας. Διάβασα απομνημονεύματα πρώην φυλακισμένων, συζήτησα με γνωστούς. Η ιστορία με τις δραστηριότητες αυτές των κρυφών προκηρύξεων από μαθητές του γυμνασίου υπήρξε γνωστή και είχε συμβεί επανειλημμένως.

Πολλοί άνθρωποι υπέστησαν πιέσεις να συνεργαστούν με την αλβανική μυστική αστυνομία Σιγκουρίμι. Διακρίνετε κάποια ομοιότητα με την Στάζι, την κρατική ασφάλεια της Ανατολικής Γερμανίας;

Δεν μπορώ να ξέρω πώς λειτουργούσε η Στάζι, παρά μόνο από μια σπουδαία γερμανική ταινία «Οι ζωές των άλλων». Σύμφωνα με αυτή την ταινία, οι μυστικές υπηρεσίες στην Ανατολική Γερμανία ήταν τελειοποιημένες, ενώ στην Αλβανία λειτουργούσαν πολύ πιο ερασιτεχνικά, με τους καταδότες να παγώνουν κρυμμένοι παρακολουθώντας τα θύματά τους. Όμως τα αποτελέσματα ήταν σχεδόν τα ίδια. Όλοι ήξεραν ότι βρίσκονταν κάτω από το άγρυπνο βλέμμα της παρακολούθησης και προσπαθούσαν να φυλαχτούν. Περισσότερο μου θύμιζε τις διώξεις και τις εκκαθαρίσεις του Στάλιν, που ήταν ακόμα πιο σκληρές. Όλη η αλβανική κοινωνία έμοιαζε στα μάτια μου χωρισμένη σε διώκτες και σε διωκόμενους και αν δεν ανήκες στην πρώτη ομάδα των προδοτών και των συνεργατών, δεν είχες καμία κοινωνική προοπτική. Είχες όμως τη συνείδησή σου καθαρή.

Περιγράφετε τραγικές ιστορίες από τα αλβανικά στρατόπεδα σωφρονισμού της δεκαετίας του '70, όπου αμέτρητοι αντιφρονούντες εξαφανίστηκαν, μερικοί για πάντα. Θυμάμαι όμως και μια υπέροχη ερωτική σκηνή με τον ράφτη του στρατοπέδου, ο οποίος γιορτάζει τη ζωή και τον έρωτα με βάση ένα γυναικείο παντελόνι που έπρεπε να μεταποιήσει για έναν ανώτερο αξιωματικό. Αναφέρεστε επίσης στην ομοφυλοφιλία στο στρατόπεδο, θέμα για πολύ καιρό αποσιωπημένο. Πώς ερμηνεύετε την εναλλαγή ζωής και θανάτου στη ζωή των κρατουμένων;

Οι άνθρωποι εκεί κοιμόνταν αγκαλιά με το Χάρο για ολόκληρα χρόνια και είχαν εξοικειωθεί μαζί του. Από την άλλη, όσο σκληρή κι αν ήταν η ζωή τους, σε οποιεσδήποτε συνθήκες κι αν βρίσκονταν, τα ανθρώπινα αισθήματα ήταν σαν κάτι λουλούδια που κρύβονται μέσα στο χιόνι. Η ομοφυλοφιλία είναι κάποιο συναίσθημα που γεννιέται σε ορισμένες περιπτώσεις χωρίς ο άνθρωπος να το συνειδητοποιήσει, φυτρώνει ασυναίσθητα, παράλληλα με την ανθρώπινη αγάπη που βρίσκεται σε αδιέξοδο, σαν κάποια αλληλεγγύη κατά της καταπίεσης, σαν κάτι αισθήματα εξουσίας του ανθρώπου πάνω στον συνάνθρωπο· και στις φυλακές υπήρχαν οι πιο κατάλληλες συνθήκες για να γεννηθούν τέτοια αισθήματα.

Πώς βιώσατε προσωπικά την πολιτική τομή του 1990;

Το άνοιγμα των συνόρων με βρήκε σαράντα ετών, παντρεμένο, με τέσσερα παιδιά να μεγαλώσω, και ανεπάγγελτο. Ήξερα να δουλέψω μόνο ως αγρότης, μια δουλειά με την οποία είχα ασχοληθεί αναγκαστικά, αλλά στη συνέχεια την αγάπησα. Έφυγα πρώτα μόνος μου, όπως ο φυλακισμένος όταν ανοίγουν οι φυλακές, δούλεψα μερικούς μήνες και επέστρεψα να πάρω την οικογένειά μου. Ένιωθα ότι έριχνα πέτρα πίσω μου και δεν ήθελα να επιστρέψω. Δεν ήθελα πια να ξέρω ούτε για την αλβανική γλώσσα, ούτε για τον αλβανικό λαό, κάτι που σήμερα το ανακαλώ, αλλά εκείνη ήταν η πρώτη αντίδρασή μου. Όλα εκείνα τα χρόνια έγραφα και ξανάγραφα μερικά διηγήματα, χωρίς ελπίδα να τα εκδώσω, και τα πήρα μαζί μου στην Ελλάδα όπου τα έδειξα σε έναν εκδότη. Ο Θεός οδήγησε τα πόδια μου στον καλύτερο εκδότη της εποχής, στις εκδόσεις Κέδρο, όπου και εξέδωσα την πρώτη συλλογή διηγημάτων. Γλωσσικά εφόδια μου στην ελληνική γλώσσα ήταν τα ελληνικά της περιοχής και τα υπέροχα δημοτικά τραγούδια. Αργότερα ακολούθησαν και άλλα βιβλία, νουβέλες και μυθιστορήματα. Δεν είχα κάποιο οικονομικό όφελος από τη συγγραφή, εκτός που εξασφάλισα τη θέση του μεταφραστή του Υπουργείου Εξωτερικών, όπου εργάστηκα σχεδόν είκοσι πέντε χρόνια.

Μετά το 1990 πολλοί Αλβανοί μετανάστευσαν ως οικονομικοί πρόσφυγες στην Ελλάδα. Στο βιβλίο σας περιγράφετε τις ιδεολογικές συγκρούσεις μεταξύ των μεταναστών. Πώς είναι η κατάσταση σήμερα, 35 χρόνια αργότερα;

Δεν επρόκειτο για ιδεολογικές συγκρούσεις, αλλά για εθνικιστικές. Κανείς από μας δεν είχε πλέον αριστερές ιδέες – τις οποίες είχαμε φάει με το κουτάλι στη χειρότερη μορφή τους. Οι Έλληνες της Αλβανίας ζητούσαν εδώ στην Ελλάδα κάποια δικαίωση για όσα είχαν υποφέρει, την οποία δικαίωση δεν έβρισκαν όπως τη ζητούσαν· όλη αυτή την πίκρα τους άρχισαν να την εκμεταλλεύονται εθνικιστικοί κύκλοι, οι οποίοι όμως, μαζί με διάφορους συντηρητικούς κύκλους, που παραδόξως φώλιαζαν σχεδόν σε όλα τα κόμματα, δεν ήθελαν να αναγνωρίσουν τους ομογενείς της Αλβανίας αυτούς ως ισότιμους πολίτες, με το ισχυρισμό ότι αν τους έδινε η πολιτεία την ελληνική ιθαγένεια, θα ξεριζώνονταν από τα πατρώα εδάφη και θα άδειαζε ο τόπος. Στην πραγματικότητα όμως τους ήθελαν απλώς ως εργατικά χέρια χωρίς δικαιώματα, να εργάζονται σχεδόν παράνομα, υπό ένα καθεστώς ανοχής. Αυτή την κατάσταση οι αλβανοί μετανάστες τη δέχονταν ευκολότερα, ως φυσιολογική, και μάλιστα ορισμένοι, επωφελούμενοι από τη δυσκολία να διαχωριστεί ένας χριστιανός Αλβανός από ένα Έλληνα της Αλβανίας, παρίσταναν τον εαυτό τους ως Έλληνα της Αλβανίας, προσμένοντας καλύτερη μεταχείριση του κράτους προς τους ομοεθνείς τους. Από την άλλη όμως, η ελληνική κοινή γνώμη δεν είχε καλή εντύπωση για τους Αλβανούς και αυτό το πλήρωναν και οι ομογενείς, οι οποίοι τώρα ήθελαν να ξεχωρίσουν τη θέση τους από εκείνη των Αλβανών, να κάνουν κατά κάποιον τρόπο τη δουλειά τού ελληνικού κράτους που αδυνατούσε, ή δεν ήθελε, να ξεχωρίσει τους Έλληνες της Αλβανίας από τους Αλβανούς.

Για κάποιο διάστημα υπήρχαν έντονες προκαταλήψεις-διακρίσεις των ντόπιων κατά των αλβανικών οικογενειών που μετανάστευσαν. Στο μεταξύ έχουν υποχωρήσει ή πρόκειται για ανυπέρβλητα στερεότυπα;

Σήμερα, μετά από τριάντα πέντε χρόνια παραμονής στην Ελλάδα, οι απόγονοι των Αλβανών αυτών, και όχι μόνοι οι ομογενείς μετανάστες, είναι Έλληνες ενταγμένοι πλήρως στην ελληνική κοινωνία, κυρίως τα παιδιά τους· όμως οι ελληνικές κυβερνήσεις δεν τους εφοδιάζουν με ελληνικές ταυτότητες, γιατί φοβούνται ότι οι άνθρωποι αυτοί, εργατικοί και προκομμένοι, θα φύγουν από την Ελλάδα για άλλες πιο προηγμένες χώρες της Ευρώπης και ότι η Ελλάδα δεν θα μπορεί τότε να τους κρατάει όμηρους, να εργάζονται μόνο στην Ελλάδα.

Υπάρχουν συγγραφείς όπως ο Μπέκετ και ο Ναμπόκοφ που μπορούσαν να εκφραστούν σε δύο γλώσσες. Θα μεταφράζατε τα έργα σας από τα ελληνικά στα αλβανικά;

Έχω μεταφράσει μερικά βιβλία και τα έχω εκδώσει στην Αλβανία, αλλά εκεί, τη μια μέρα είσαι πρωτοσέλιδο στις εφημερίδες και την άλλη εξαφανίζεσαι, δεν υπάρχεις. Θα μπορούσα να γράψω κατευθείαν στα αλβανικά αν απευθυνόμουν στο αλβανικό αναγνωστικό κοινό. Ο συγγραφέας γράφει σε μια γλώσσα, την οποία, όχι μόνο χειρίζεται καλύτερα ο ίδιος, αλλά την καταλαβαίνει καλύτερα και το κοινό στο οποίο απευθύνεται. Είναι το μέσο επικοινωνίας μεταξύ του συγγραφέα και του αναγνώστη, όπως έχουν πει και άλλοι πριν από μένα. Έχω εκδώσει κι ένα θεατρικό έργο στα αλβανικά, «My dear spies» το οποίο κέρδισε και το βραβείο Eurodram. Όσο για το γερμανόφωνο κοινό, χρειάζομαι και τη συνδρομή της μεταφράστριας, την οποία με την ευκαιρία αυτή και ευχαριστώ δημοσίως, όπως και την εκδότρια Κατερίνα Βιχτ, χωρίς τη σύμπραξη της οποίας το μυθιστόρημα αυτό δεν θα έβλεπε το φως στο γερμανόφωνο αναγνωστικό κοινό.