Λίγο μετά την πρώτη μου άφιξη στη Βαγδάτη τον Ιανουάριο του 2004, οι αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών υπέκλεψαν μια επιστολή από τον Ayman al-Zawahiri, υπαρχηγό του Αλ Κάιντα του Οσάμα Μπιν Λάντεν, προς τον Abu Musab al-Zarqawi, ηγέτη της αλ Κάιντα στο Ιράκ. Η επιστολή συζητούσε τη χρήση αδίστακτης βίας για την εγκαθίδρυση ενός ισλαμικού χαλιφάτου -αρχικά μέσα στο Ιράκ και τελικά σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή.
"Η μεγαλύτερη μάχη του Ισλάμ σε αυτή την εποχή διεξάγεται τώρα", έγραψε ο Ζαουάχρι, σύμφωνα με το CNN.
Οι ΗΠΑ δημοσιοποίησαν την επιστολή, αλλά λίγοι πήραν στα σοβαρά την ιδέα ότι η αλ Κάιντα θα μπορούσε να καταλάβει και να διοικήσει εδάφη στην καρδιά του αραβικού κόσμου.
Δέκα χρόνια αργότερα, επέστρεψα στη Βαγδάτη καθώς ο διάδοχος του Ζαρκάουι, Abu Bakr al-Baghdadi, κατέκτησε τη δεύτερη μεγαλύτερη πόλη του Ιράκ και ανακήρυξε ένα χαλιφάτο που εκτεινόταν σε περιοχή μεγέθους της Ιντιάνα, με εκατομμύρια ανθρώπους να ζουν υπό την κυριαρχία του. Περάσαμε την επόμενη δεκαετία διαλύοντάς το.
Το δίδαγμα έμεινε χαραγμένο μέσα μου: όταν οι ηγέτες δηλώνουν ανοιχτά μακροπρόθεσμους ιδεολογικούς στόχους και επανειλημμένα αποδεικνύουν προθυμία να χρησιμοποιήσουν βία για να τους πετύχουν, πρέπει να τους παίρνουμε στα σοβαρά.
Αυτό το δίδαγμα ισχύει και για το Ιράν.
Διαφορετικοί πρόεδροι, ίδια πρόκληση
Για σχεδόν πέντε δεκαετίες, Αμερικανοί πρόεδροι και από τα δύο κόμματα έχουν προσεγγίσει το Ιράν με διαφορετικούς συνδυασμούς διπλωματίας, κυρώσεων, αποτροπής και στρατιωτικής ισχύος. Ωστόσο, η σύγκρουση μεταξύ των ΗΠΑ και της Ισλαμικής Δημοκρατίας παραμένει, επειδή ο βασικός παράγοντας της ιρανικής συμπεριφοράς έχει μείνει αξιοσημείωτα σταθερός: η ίδια η επαναστατική ιδεολογία της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Η συζήτηση στην Ουάσιγκτον συχνά επικεντρώνεται στις τακτικές. Οι Δημοκρατικοί τείνουν να δίνουν προτεραιότητα στη διπλωματία και να θεωρούν τη συμφωνία για τα πυρηνικά του 2015 του προέδρου Μπαράκ Ομπάμα με την Τεχεράνη ως τον καλύτερο διαθέσιμο μηχανισμό για τον περιορισμό των πυρηνικών φιλοδοξιών του Ιράν και την αποφυγή πολέμου. Οι Ρεπουμπλικανοί συχνά προτιμούν εκστρατείες "μέγιστης πίεσης" και στρατιωτικής αποτροπής, υποστηρίζοντας ότι το Ιράν εκμεταλλεύεται τις διπλωματικές συμφωνίες ενώ συνεχίζει την περιφερειακή επιθετικότητα.
Και οι δύο πλευρές περιέχουν στοιχεία αλήθειας. Καμία όμως δεν εξηγεί πλήρως τη συνέχεια του προβλήματος.
Ο κοινός παρονομαστής δεν είναι οι μεταβαλλόμενοι πολιτικοί άνεμοι στην Ουάσιγκτον, αλλά η διαχρονική φύση του ιρανικού καθεστώτος και οι στόχοι που είναι ενσωματωμένοι στην Ισλαμική Δημοκρατία από το 1979.
Τίποτα από όσα φέρεται να συζητά τώρα ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ με το Ιράν -μια συναλλακτική συμφωνία για το άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ και πιθανώς νέους περιορισμούς στο πυρηνικό πρόγραμμα- δεν θα άλλαζε μια σταθερή πορεία 47 ετών.
Η ιδεολογία της Ισλαμικής Δημοκρατίας
Το σύνταγμα του Ιράν αναθέτει στους Φρουρούς της Επανάστασης (IRGC) όχι απλώς έναν αμυντικό στρατιωτικό ρόλο, αλλά αυτό που αποκαλεί "ιδεολογική αποστολή τζιχάντ στον δρόμο του Θεού". Εδώ και δεκαετίες, η επαναστατική ηγεσία του Ιράν ερμηνεύει αυτή την αποστολή ως επέκταση της ιρανικής επιρροής σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή, εκδίωξη των ΗΠΑ από την περιοχή και υποστήριξη ένοπλων κινημάτων που επιδιώκουν την καταστροφή του Ισραήλ.
Αυτοί οι στόχοι έχουν ξεπεράσει Αμερικανούς και Ιρανούς προέδρους, οικονομικές κρίσεις, εκστρατείες κυρώσεων και διπλωματικά ανοίγματα.
Αυτά εξηγούν το μοτίβο επιθέσεων, ομηριών, τρομοκρατίας και πολέμου μέσω πληρεξουσίων που χαρακτηρίζει τη σχέση του Ιράν με τις ΗΠΑ από την κατάληψη της αμερικανικής πρεσβείας στην Τεχεράνη το 1979. Εξηγούν επίσης τη διαρκή επένδυση του Ιράν σε ένοπλες οργανώσεις σε ολόκληρη την περιοχή, συμπεριλαμβανομένων της Χεζμπολάχ, της Χαμάς, της Παλαιστινιακής Ισλαμικής Τζιχάντ, ιρακινών πολιτοφυλακών και των Χούθι.
Οι Φρουροί της Επανάστασης (IRGC) σχεδιάστηκαν ειδικά για να προστατεύουν την επανάσταση στο εσωτερικό και να την επεκτείνουν στο εξωτερικό. Το εκστρατευτικό τους σκέλος, η Quds Force, πέρασε δεκαετίες χτίζοντας δίκτυα ένοπλων συμμάχων ικανών να προβάλλουν την ιρανική επιρροή πολύ πέρα από τα σύνορα του Ιράν.
Κατά καιρούς, Αμερικανοί υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής ήλπιζαν ότι ο επαναστατικός ζήλος του Ιράν θα μετριαζόταν σε αντάλλαγμα για οικονομικές ευκαιρίες και επανένταξη στο διεθνές σύστημα. Αυτή η ελπίδα αποτελούσε μέρος της στρατηγικής λογικής πίσω από τη συμφωνία για τα πυρηνικά της κυβέρνησης Ομπάμα
Το Κοινό Συνολικό Σχέδιο Δράσης (JCPOA) επέβαλε ουσιαστικούς περιορισμούς στο πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν για ένα χρονικό διάστημα και, υπό αυτή την έννοια, αποτέλεσε επίτευγμα. Όμως δεν άλλαξε ούτε την περιφερειακή συμπεριφορά του Ιράν ούτε τους επαναστατικούς του στόχους. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η Τεχεράνη -ενισχυμένη από νέους οικονομικούς πόρους- φάνηκε ακόμη πιο σίγουρη μετά τη συμφωνία.
Λίγο μετά την ολοκλήρωση της συμφωνίας, ο Ανώτατος Ηγέτης Αλί Χαμενεΐ απέρριψε τις υποδείξεις ότι η στάση του Ιράν απέναντι στο Ισραήλ ή τις ΗΠΑ θα γινόταν πιο ήπια. Προέβλεψε δημόσια ότι το Ισραήλ δεν θα υπάρχει μέσα σε 25 χρόνια και υποσχέθηκε συνέχιση της "αντίστασης" σε όλη την περιοχή.
Όπως και ο Ayman al-Zawahiri, αυτή η δήλωση δεν ήταν απλή ρητορική θεατρικότητα. Ευθυγραμμιζόταν με την πορεία που ακολουθούσε το Ιράν επί δεκαετίες.
Η 7η Οκτωβρίου ως κορύφωση
Η 7η Οκτωβρίου 2023 αποτέλεσε μέχρι σήμερα την πιο ξεκάθαρη εκδήλωση αυτής της πορείας.
Η Χαμάς -εξοπλισμένη, χρηματοδοτούμενη και υποστηριζόμενη από το Ιράν επί πολλά χρόνια- εξαπέλυσε τη φονικότερη επίθεση στην ιστορία του Ισραήλ, σκοτώνοντας περισσότερους από 1.200 ανθρώπους και παίρνοντας πάνω από 250 ομήρους. Οι περισσότερες κυβερνήσεις παγκοσμίως καταδίκασαν τις θηριωδίες. Αντίθετα, η ηγεσία του Ιράν τις πανηγύρισε ως "αντίσταση" απέναντι στο Ισραήλ.
Μέσα σε λίγες ημέρες, ομάδες που υποστηρίζονται από το Ιράν σε όλη την περιοχή μπήκαν στη σύγκρουση. Η Χεζμπολάχ άρχισε να εκτοξεύει ρουκέτες από τον Λίβανο προς το βόρειο Ισραήλ. Πολιτοφυλακές που στηρίζονται από το Ιράν στο Ιράκ και τη Συρία εξαπέλυσαν επανειλημμένες επιθέσεις εναντίον αμερικανικών δυνάμεων. Οι Χούθι στη Υεμένη άρχισαν να στοχοποιούν εμπορικά πλοία και αμερικανικά ναυτικά μέσα στην Ερυθρά Θάλασσα.
Όλα αυτά αντανακλούσαν δεκαετίες ιρανικών επενδύσεων σε ένα δίκτυο σχεδιασμένο ακριβώς για αυτόν τον σκοπό: την άσκηση πίεσης εναντίον του Ισραήλ και των ΗΠΑ μέσω πολλαπλών μετώπων, διατηρώντας παράλληλα διαφορετικούς βαθμούς άρνησης εμπλοκής.
Το Ιράν τελικά εξαπέλυσε δύο άνευ προηγουμένου άμεσες επιθέσεις με πυραύλους και drones εναντίον του Ισραήλ από το ίδιο το ιρανικό έδαφος -πριν ακόμη το Ισραήλ επιτεθεί άμεσα στο Ιράν.
Η προσέγγιση Τραμπ και τα όριά της
Ο Ντόναλντ Τραμπ είναι ο πρώτος πρόεδρος που στοχοποίησε άμεσα ανώτατη ιρανική στρατιωτική ηγεσία και αργότερα ενέκρινε στρατιωτικές επιχειρήσεις μέσα στο ίδιο το ιρανικό έδαφος.
Ορισμένες από αυτές τις ενέργειες παρήγαγαν απτά τακτικά αποτελέσματα. Η εξόντωση του διοικητή της Quds Force, Κασέμ Σολεϊμανί, το 2020 αποδιοργάνωσε τις περιφερειακές επιχειρήσεις του Ιράν. Μεταγενέστερα πλήγματα εναντίον ιρανικών στρατιωτικών υποδομών και πυρηνικών εγκαταστάσεων αποδυνάμωσαν σημαντικά τμήματα των πυραυλικών, μη επανδρωμένων και πυρηνικών προγραμμάτων του Ιράν.
Ακόμη και η τακτική στρατιωτική επιτυχία από μόνη της δεν παράγει στρατηγικά αποτελέσματα.
Πράγματι, τα γεγονότα των τελευταίων μηνών έχουν υπογραμμίσει τα όρια της στρατιωτικής ισχύος όταν αντιμετωπίζει ένα βαθιά εδραιωμένο επαναστατικό σύστημα. Παρότι έχει υποστεί πλήγματα, το ιρανικό σύστημα φαίνεται να έχει σταθεροποιηθεί, με ηγετικούς ρόλους να περνούν σε σκληροπυρηνικούς ιδεολόγους όπως ο Ahmad Vahidi, ο νέος επικεφαλής των Φρουρών της Επανάστασης (IRGC) -ο οποίος είχε ηγηθεί της Quds Force κατά μεγάλο μέρος της δεκαετίας του 1980 και του 1990.
Οι αμερικανικές τακτικές -στρατιωτικές, διπλωματικές, οικονομικές- μπορούν να είναι αποτελεσματικές στο να αποδυναμώνουν τις ικανότητες του Ιράν, αλλά έχουν αποδειχθεί εντελώς ανεπαρκείς στο να αλλάξουν την ιδεολογική κατεύθυνση του ιρανικού καθεστώτος.
Καμία προοπτική τερματισμού
Ακόμη και με φήμες για επικείμενη συμφωνία, ο νέος Ανώτατος Ηγέτης του Ιράν φέρεται να έχει ενισχύσει τους στόχους του πατέρα του για την εκδίωξη των Ηνωμένων Πολιτειών από τη Μέση Ανατολή και την εξάλειψη του κράτους του Ισραήλ. "Από τώρα και στο εξής", έγραψε αυτή την εβδομάδα, "το "Θάνατος στην Αμερική” και το "Θάνατος στο Ισραήλ” θα είναι τα κοινά συνθήματα της Ισλαμικής Ούμα".
Για να ενισχύσει τη θέση του, επανέλαβε τη δέσμευση του εκλιπόντος πατέρα του ότι το Ισραήλ θα έχει εξαλειφθεί έως το 2040- ένας ισχυρισμός που το Ισραήλ δεν έχει άλλη επιλογή παρά να πάρει σοβαρά.
Το Ισραήλ, από την πλευρά του, ενδέχεται να έχει νέα κυβέρνηση μετά τις εκλογές αργότερα μέσα στο έτος, αλλά η πιο προληπτική του στρατηγική ασφάλειας μετά την 7η Οκτωβρίου δύσκολα θα αλλάξει. Θα δρα προληπτικά απέναντι σε απειλές όπως τις αντιλαμβάνεται, είτε κοντά στα σύνορά του είτε και εντός του Ιράν, συμπεριλαμβανομένου του πυραυλικού προγράμματος του Ιράν.
Οι ΗΠΑ θα συνεχίσουν επίσης να ενεργούν για την υπεράσπιση των συμφερόντων και του προσωπικού τους. Αυτή την εβδομάδα, ενώ η Ουάσιγκτον και η Τεχεράνη διαπραγματεύονταν το άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ, οι Φρουροί της Επανάστασης φέρεται να εντοπίστηκαν να τοποθετούν νέες νάρκες στο στενό, οδηγώντας σε στρατιωτική ανταλλαγή.
Αυτή η πραγματικότητα -η καθοριστική ιδεολογία του Ιράν, η τάση του Ισραήλ να ενεργεί προληπτικά απέναντι σε αντιληπτές απειλές και η ανάγκη των ΗΠΑ να προστατεύουν τα συμφέροντα και το προσωπικό τους- θα δημιουργεί συνεχείς προκλήσεις για τον Τραμπ και τον διάδοχό του. Μέχρι να υπάρξει πολιτική αλλαγή στο Ιράν, πρέπει να αναμένεται ένας επαναλαμβανόμενος κύκλος σύγκρουσης, προσωρινής αποκλιμάκωσης και νέας έντασης.