"Μόνο αλήθεια και δικαιοσύνη". Αυτά ήταν τα αιτήματα που υπέβαλαν οι φοιτητές διαδηλωτές στις σερβικές αρχές πριν από οκτώ μήνες, μετά την κατάρρευση του στεγάστρου στην είσοδο του σιδηροδρομικού σταθμού του Νόβι Σαντ την 1η Νοεμβρίου, η οποία στοίχισε τη ζωή σε 16 ανθρώπους. Ενωμένοι με το σύνθημα "Έχετε αίμα στα χέρια σας", απέρριψαν ηγέτες, ιδεολογίες και κόμματα, απαιτώντας μόνο λογοδοσία για τους θανάτους όσων σκοτώθηκαν στην τραγωδία.
"Είχαμε μια ελάχιστη ιδεολογική συναίνεση γύρω από την οποία ενωθήκαμε", δήλωσε η Τατιάνα Ράσιτς, φοιτήτρια από το Νόβι Σαντ που συμμετείχε στις διαμαρτυρίες σε πολύ πρώιμο στάδιο. "Δεν μας ζητήθηκε να εκφράσουμε απόψεις για άλλα ζητήματα και ακολουθήσαμε γενικές δημοκρατικές αρχές — ενότητα, ανοχή, δικαιοσύνη", δήλωσε στην DW.
Αλλαγή εντός του κινήματος
Από την αρχή κιόλας, οι σημαίες της Σερβίας και των πανεπιστημίων ήταν οι μόνες ευπρόσδεκτες στις φοιτητικές διαμαρτυρίες. Ήταν μια προσπάθεια να επιστραφούν τα κρατικά σύμβολα στους πολίτες αντί να γίνουν εργαλεία πολιτικής. Όμως, καθώς το κίνημα διαμαρτυρίας μεγάλωνε, μεγάλωνε και η ιδεολογική ποικιλομορφία μέσα σε αυτό.
Σημαίες με συνθήματα, όπως "Δεν θα παραδώσουμε το Κόσοβο", παραδοσιακά σερβικά καπέλα και εθνικιστικά σύμβολα άρχισαν να εμφανίζονται στις διαδηλώσεις με ολοένα μεγαλύτερη συχνότητα. Ταυτόχρονα, βετεράνοι των γιουγκοσλαβικών πολέμων της δεκαετίας του 1990 συχνά προσέρχονταν στις διαδηλώσεις και λειτουργούσαν ως "φρουροί ασφαλείας" για τους φοιτητές.
Πλατφόρμα για τον σερβικό εθνικισμό;
Υπήρξε αυξανόμενη κριτική ότι οι διαμαρτυρίες είχαν μετατραπεί σε πλατφόρμα για τον μεγαλοσερβικό εθνικισμό. Αυτή η κριτική κορυφώθηκε στις 28 Ιουνίου -στο Βίντοβνταν, μια εθνική και θρησκευτική εορτή που έχει βαθιές ρίζες στη σερβική εθνική μυθολογία. Η μεγάλη αντικυβερνητική διαμαρτυρία εκείνη την ημέρα κυριαρχήθηκε από εθνικιστικές και συντηρητικές ομιλίες, συμπεριλαμβανομένης μιας από τον Μίλο Λόμπαρ, καθηγητή πανεπιστημίου γνωστό για την εξύμνηση του εγκληματία πολέμου Ράντοβαν Κάρατζιτς.
Η πολιτιστική αναλύτρια Αλεξάντρα Τζούριτς Μπόσνιτς δήλωσε στην DW ότι μια τέτοια κριτική προέρχεται όχι μόνο από την αντίσταση στην καταστροφική κληρονομιά της δεκαετίας του 1990, η οποία σημαδεύτηκε από τους αιματηρούς γιουγκοσλαβικούς πολέμους και την χρήση ψευδοπατριωτικών αφηγήσεων στη Σερβία, αλλά και από τον φόβο ότι η Σερβία μπορεί να επιστρέψει σε ιδεολογικά μοτίβα του παρελθόντος.
Ιδεολογικές διαμάχες στις συνελεύσεις
Απαντώντας στις κατηγορίες ότι το φοιτητικό κίνημα είχε στραφεί προς τα δεξιά, οι φοιτητές επεσήμαναν ότι πριν από κάθε διαμαρτυρία, παρότρυναν τους συμμετέχοντες να έρχονται χωρίς κομματικά ή ιδεολογικά σύμβολα, αλλά τόνισαν ότι ήταν συχνά αδύνατο να ελεγχθεί το πλήθος.
"Επιπλέον, οι άνθρωποι άρχισαν να μας βλέπουν κυριολεκτικά ως πολιτικό κίνημα και περίμεναν να πάρουμε θέση στο ιδεολογικό φάσμα. Αλλά εντός της οργάνωσής μας, αυτό είναι πολύ δύσκολο — επειδή πρέπει να το συζητήσουμε στην ολομέλεια, να ακούσουμε κάθε άτομο, και στο τέλος, δεν ήμασταν καν σίγουροι γιατί αυτό απαιτήθηκε από εμάς", είπε η Τατιάνα Ράσιτς. Γι' αυτό οι συνελεύσεις συχνά διαρκούσαν ώρες, αποκαλύπτοντας βαθιές ιδεολογικές διαφωνίες μεταξύ των φοιτητών — ειδικά σε ζητήματα "εθνικής σημασίας", όπως η ανεξαρτησία του Κοσόβου ή η σφαγή της Σρεμπρένιτσα το 1995.
"Ανεξάρτητα από το πόσο δύσκολο είναι για μένα προσωπικά να πιστέψω ότι κάποιος μπορεί να έχει διαφορετική άποψη από εμένα αλλά να αποτελεί μέρος του ίδιου αγώνα, έπρεπε να το αποδεχτούμε. Έγινε σαφές ότι υπάρχουν πράγματι πολλοί άνθρωποι με διαφορετικές απόψεις", δήλωσε ο Ράσιτς.
Οι διαμαρτυρίες αλλάζουν τη στάση των νέων
Παρά όλα αυτά, όμως, το φοιτητικό κίνημα προφανώς είχε σημαντικό αντίκτυπο στη στάση των νέων. Το Εθνικό Συμβούλιο Νεολαίας της Σερβίας (KOMS) διεξάγει σχετική έρευνα. Για χρόνια, σημείωνε υψηλά επίπεδα πολιτικής απάθειας μεταξύ των νέων, την κλίση τους προς την παράδοση και την προτίμησή τους για ένα "ισχυρό χέρι" στη διακυβέρνηση. Ωστόσο, προκαταρκτικά δεδομένα του 2025 από το KOMS έχουν δείξει αλλαγές στις απόψεις των νέων για την ΕΕ και σημαντικά εθνικά ζητήματα όπως το ζήτημα του Κοσόβου.
"Οι μεγαλύτερες αλλαγές που έφερε το φοιτητικό κίνημα σχετίζονται με τον τρόπο που εκτιμάται και κατανοείται η δημοκρατία. Σήμερα, το 60% των νέων πιστεύουν ότι η δημοκρατία είναι η καλύτερη μορφή διακυβέρνησης, σε σύγκριση με 40% πέρυσι", δήλωσε στην DW η Μίλιτσα Μπόργιανιτς της KOMS. "Προηγουμένως, περίπου το 60% των νέων έλεγε ότι η Σερβία χρειάζεται έναν ισχυρό ηγέτη, αλλά τώρα, για πρώτη φορά, πάνω από το 50% λέει ότι δεν χρειάζεται", δήλωσε ο Μπόργιανιτς.
Συμπερίληψη, η δύναμη του κινήματος
Ο πολιτικός επιστήμονας Μπόμπαν Στογιάνοβιτς, ο οποίος ασχολείται με την έρευνα της KOMS εδώ και χρόνια, πιστεύει ότι "το μόνο πραγματικό κοινωνικό χάσμα αυτή τη στιγμή είναι μεταξύ της κυβέρνησης — που χαρακτηρίζεται από έλλειψη ελευθερίας, διαφθορά, εθνική προδοσία και απόλυτη ανισότητα — και ενός νέου φοιτητικού ή πολιτικού κινήματος του οποίου οι αξίες είναι η ελευθερία, η δικαιοσύνη, η ανοχή, η καταπολέμηση της διαφθοράς και η προστασία των εθνικών συμφερόντων", δήλωσε ο Στογιάνοβιτς.
Πιστεύει ότι η μεγαλύτερη δύναμη του κινήματος έγκειται ακριβώς στην συμπερίληψή του. Ωστόσο, πιστεύει επίσης ότι χωρίς ενότητα, το σημερινό καθεστώς δεν μπορεί να ηττηθεί.
Τι θέλουν οι φοιτητές;
Οι ίδιοι οι φοιτητές θα ήταν πιο ευτυχισμένοι αν η εστίαση επέστρεφε στο ζήτημα που τους έφερε αρχικά κοντά: δικαιοσύνη για όσους πέθαναν στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ τον περασμένο Νοέμβριο. Η Τατιάνα Ράσιτς είναι σαφής σχετικά με το τι θέλουν να επιτύχουν οι φοιτητές: "Θέλουμε ένα κράτος που λειτουργεί σωστά, με νόμους και την αρχή της διάκρισης των εξουσιών", είπε. Η Ράσιτς είναι επίσης πεπεισμένη ότι παρά τις διαφορές απόψεων, οι φοιτητές είναι ενωμένοι.
"Νομίζω ότι ακόμα κι αν φανταζόμουν ένα ιδανικό κοινοβούλιο, δεν θα ήταν καθόλου πρόβλημα να υπάρχουν διαφορετικές απόψεις και νομίζω ότι η διαμαρτυρία μας συνεχίζεται εδώ και τόσο καιρό, επειδή, παρά τις διαφορές μας, πάντα επιστρέφουμε στις βασικές αρχές από τις οποίες ξεκινήσαμε", είπε.
Επιμέλεια: Κώστας Αργυρός
Πηγή: Deutsche Welle
