Από την κοινωνική δυσαρέσκεια προκύπτει ανοιχτή διαμαρτυρία κατά της ιρανικής ηγεσίας. Κατά τη σύγκρουση μεταξύ διαδηλωτών και δυνάμεων ασφαλείας στο δυτικό Ιράν, σύμφωνα με τοπικά μέσα, έως την Πέμπτη (1/1/2026) έχασαν τη ζωή τους έξι άτομα. Οι διαμαρτυρίες ξεκίνησαν στις 28 Δεκεμβρίου 2025, αρχικά ήταν ειρηνικές. Εδώ και μέρες, χιλιάδες άνθρωποι διαμαρτύρονται στο Ιράν ενάντια στη δραματική υποτίμηση του νομίσματος και την ιστορική οικονομική κρίση, στην οποία έχει περιέλθει η χώρα.
Αυτό που ξεκίνησε ως απεργία εμπόρων μετατρέπεται όλο και περισσότερο σε πολιτική οργή, η οποία φτάνει στο αίτημα: "Θάνατος στον δικτάτορα". Οι διαμαρτυρίες έχουν πλέον επεκταθεί από την Τεχεράνη σε άλλες πόλεις όπως η Ισφαχάν, η Μασχάντ και άλλες.
Η υποτίμηση του νομίσματος δημιουργεί πληθωριστική κρίση;
Οι Ιρανοί πρέπει πλέον να πληρώνουν περίπου 1,45 εκατομμύρια ριάλ για ένα αμερικανικό δολάριο. Πέρυσι, η ισοτιμία ήταν περίπου 820.000 ριάλ. Ένας μέσος Ιρανός παίρνει μηνιαίο μισθό ένα ποσό που αντιστοιχεί σε περίπου 100 δολάρια, με αποτέλεσμα ακόμα και η αγορά βασικών τροφίμων να καταβροχθίζει ολόκληρο το "μηνιάτικο".
Σε μια χώρα εξαρτημένη από εισαγωγές, όπως το Ιράν, ένα τέτοιο σοκ πληθωρισμού έχει άμεσες κοινωνικές, αποσταθεροποιητικές συνέπειες.
Η δικηγόρος Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων Γκίσσου Νία από το Atlantic Council θεωρεί ότι η οικονομική κατάρρευση είναι μεν η αφορμή, αλλά όχι η αιτία των διαμαρτυριών: "Όπως και στις διαμαρτυρίες τον Δεκέμβριο του 2017, υπάρχει συχνά ένας οικονομικός παράγοντας. Αλλά όταν ακούμε τα συνθήματα και το μέγεθος των διαμαρτυριών, πρόκειται για μια βαθιά δυσαρέσκεια απέναντι στο καθεστώς του Ιράν και την επιθυμία να εξαφανιστεί αυτό".
Η οικονομική κατάρρευση φαίνεται να ερμηνεύεται από πολλούς Ιρανούς όχι ως μια κρίση που μπορεί να διορθωθεί, αλλά ως αποτυχία του συστήματος του καθεστώτος του ηλικιωμένου ηγέτη της επανάστασης Αλί Χαμενεΐ.
Τι διαφοροποιεί αυτές τις διαμαρτυρίες από προηγούμενες αναταραχές;
Οι διαμαρτυρίες του τέλους του 2025 φέρουν γνωρίσματα από παλαιότερα κύματα διαδηλώσεων.Όπως και το 2017/2019, πρόκειται για κοινωνική οργή κατά της ακραίας βίας (όπως το 2019) αλλά και για μια "πολιτιστική κριτική" του συστήματος (όπως το 2022). Η ειδικός σε θέματα που αφορούν το Ιράν, Νία, αναφέρει στην DW την ύπαρξη συνέχειας στα συνθήματα, που είναι ριζοσπαστικά. "Ακούμε συνθήματα όπως ‘Ζαν, Ζεντέγκι, Αζαντί’ - δηλαδή Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία – μια αναφορά στις διαμαρτυρίες του 2022. Ακούμε επίσης το σύνθημα ‘Θάνατος στον Δικτάτορα’. Το καθεστώς πρέπει να φύγει".
Οι απαιτήσεις για μεταρρυθμίσεις από την ηγεσία έχουν σχεδόν εξαφανιστεί, το ίδιο το σύστημα είναι ο στόχος. Το κίνημα αντλεί "υλικό" από μια κοινή θεματολογία, που συνδέει πολιτικά διάφορες γενιές.
Ποια είναι η σημασία της αγοράς (μπαζάρ);
Το γεγονός ότι οι διαμαρτυρίες ξεκίνησαν από το μπαζάρ σηματοδοτεί μια ιστορική τομή. Το μπαζάρ, η αγορά, υπήρξε για δεκαετίες η οικονομική φλέβα και ο πυλώνας πολιτικής σταθερότητας του συστήματος. Ακόμη και η καταλυτική Ισλαμική Επανάσταση του 1979 συνδέεται στενά με μια απεργία στο μπαζάρ.
Οι απεργίες στο μπαζάρ πλήττουν όχι μόνο την προμήθεια αγαθών, αλλά και την συντηρητική ραχοκοκαλιά της Ιρανικής Δημοκρατίας. Η Νία κάνει λόγο για "'ζωτικό αίμα' των κεντρικών αγορών του Ιράν. Οι καταστηματάρχες και άλλοι συγκεντρώθηκαν για να διαμαρτυρηθούν γιατί η τρέχουσα οικονομική κατάσταση δεν είναι πλέον ανεκτή".
Τι δυνατότητες έχει ο πρόεδρος Πεζεσκιάν;
Πρακτικά, για τον Μασούντ Πεζεσκιάν η δυνατότητα πολιτικής προσέγγισης των διαδηλωτών είναι περιορισμένη. Σε μια σπάνια στιγμή ειλικρίνειας, ο πρόεδρος παραδέχτηκε πρόσφατα: "Εάν τα προβλήματα δεν λυθούν, δεν μπορούμε να κυβερνήσουμε." Αυτό ισοδυναμεί με πολιτική χρεοκοπία.
Η ανακοίνωση της κυβέρνησης να αντικαταστήσει τον επικεφαλής της Κεντρικής Τράπεζας θα ανακουφίσει ελάχιστα τους διαδηλωτές. Ο προϋπολογισμός της κυβέρνησης για το 2026 προβλέπει αυξήσεις φόρων κατά 62% με πληθωρισμό 50%. Αυτό θεωρείται από τον κόσμο, ληστεία. Οι αντιδράσεις του κόσμου δείχνουν ότι οι Ιρανοί δεν κάνουν πλέον διακρίσεις μεταξύ "μεταρρυθμιστών" και "σκληροπυρηνικών", αλλά έχουν αμφισβητήσει την αξιοπιστία ολόκληρης της πολιτικής τάξης.
Πώς πλήττει η κρίση τον πληθυσμό;
Η οικονομική κρίση έχει πλέον εξελιχθεί σε κοινωνική και υποδομική κρίση. Οι αποταμιεύσεις έχουν απαξιωθεί, τα τρόφιμα και τα φάρμακα είναι δύσκολα προσβάσιμα και η διακοπή νερού και ρεύματος αυξάνεται. Πλήττεται πλέον όχι μόνο το περιθώριο, αλλά και ένα μεγάλο μέρος της αστικής μεσαίας τάξης.
"Η πραγματικότητα είναι ότι οι άνθρωποι δεν μπορούν να αγοράσουν φαγητό. Δεν μπορούν να πληρώσουν πολλά πράγματα," αναλύει η Γκίσσου Νία στη συνέντευξή της στην DW. Στις πόλεις, το νερό κόβεται τακτικά εδώ και καιρό. Αυτή η εξέλιξη διευκολύνει την πολιτική κινητοποίηση. Όταν κάποιος δεν έχει τίποτα να χάσει, είναι πιο πρόθυμος να αναλάβει τον κίνδυνο της κρατικής βίας.
Γιατί στρέφεται η κριτική στην εξωτερική πολιτική;
Για δεκαετίες, η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν επενδύει δισεκατομμύρια στον "Άξονα της Αντίστασης", για να εξασφαλίσει την αφοσίωση των παραστρατιωτικών ομάδων στο Λίβανο, την Υεμένη και τη Γάζα.
Οι διαμαρτυρίες στρέφονται πλέον ρητά κατά αυτής της περιφερειακής στρατηγικής. Με αυτό, σπάει ένα ιδεολογικό ταμπού. Η Γκίσσου Νία δηλώνει: "Ακούμε απόρριψη της εξωτερικής πολιτικής της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν. Δηλαδή: Ούτε Γάζα, ούτε Λίβανος - η ζωή μου για το Ιράν".
Μέσω αυτής της εθνοκεντρικής στροφής, το κίνημα δείχνει ότι η αφοσίωση δεν βασίζεται πια σε θρησκευτικά ή διεθνή κίνητρα, αλλά σε κοινωνικά κράτη. Κάθε δολάριο που δίνεται στη Χεζμπολάχ ή στη Χαμάς θεωρείται κλοπή από τον ίδιο τον λαό.
Πώς μπορεί το καθεστώς να σταματήσει τις διαμαρτυρίες;
Η πολιτική ηγεσία στην Τεχεράνη στέλνει σήματα κατευνασμού, ενώ οι δυνάμεις ασφαλείας έχουν αρχίσει να καταπνίγουν τις διαμαρτυρίες με βία. Σε σύγκριση με προηγούμενες αναταραχές, το καθεστώς προσπαθεί να εκφοβίσει το κίνημα από τα πρώτα στάδια. Αυτό δείχνει μια μεγάλη αδυναμία. Η Νία επισημαίνει: "Βλέπουμε διαδικτυακά βίντεο που δείχνουν πώς οι δυνάμεις ασφαλείας χρησιμοποιούν δακρυγόνα. Βλέπουμε επίσης ότι πυροβολούν αθώους διαδηλωτές".
Για το ιρανικό καθεστώς, η απόφαση είναι λεπτή: Όσο πιο γρήγορα καταφεύγουν στη βία, τόσο πιο ξεκάθαρο σήμα αδυναμίας στέλνουν. Η γνωστή τακτική καταπίεσης δεν αποτρέπει πλέον, αλλά επιβεβαιώνει σε πολλούς διαδηλωτές ότι το καθεστώς δεν μπορεί να προσφέρει πολιτικές λύσεις.
Ποιο ρόλο παίζουν οι ξένες μυστικές υπηρεσίες;
Το ιρανικό καθεστώς έχει αποδόσει και στο παρελθόν τα κύματα διαμαρτυριών στην παρέμβαση ξένων μυστικών υπηρεσιών. Στόχοι ήταν κυρίως οι ΗΠΑ και ο άμεσος εχθρός, το Ισραήλ, το καθεστώς του οποίου αρνείται το δικαίωμα ύπαρξης του Ιράν.
Αφού η ισραηλινή μυστική υπηρεσία Μοσάντ κάλεσε δημόσια για υποστήριξη των διαμαρτυριών, τα ιρανικά μέσα ενημέρωσης και οι υπηρεσίες ασφαλείας αναπαράγουν και πάλι τη θεωρία της "κατευθυνόμενης αποσταθεροποίησης". Ωστόσο, ούτε η ταχύτητα ούτε η κοινωνική έκταση της κινητοποίησης μπορούν να καθοδηγηθούν εξωτερικά. Για πολλούς Ιρανούς, η αναφορά σε "ξένες συνομωσίες" δεν επιβεβαιώνει τη δύναμη, αλλά την πραγματική απόδραση της ηγεσίας.
Πηγή: Deutsche Welle
