Καθώς οι διαδηλωτές κατεβαίνουν στους δρόμους του Ιράν κάθε νύχτα, ηγεσίες σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή αλλά και διεθνώς εξετάζουν πλέον σοβαρά το ενδεχόμενο ανατροπής της Ισλαμικής Δημοκρατίας - ενός γεγονότος με κομβική σημασία, που θα αναδιαμόρφωνε τη γεωπολιτική ισορροπία και τις παγκόσμιες αγορές ενέργειας.
Το καθεστώς του ανώτατου ηγέτη αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ έχει αντιμετωπίσει επανειλημμένα κύματα διαδηλώσεων στο παρελθόν. Ωστόσο, οι κινητοποιήσεις που ξεκίνησαν πριν από δύο εβδομάδες εξαπλώνονται, με ορισμένες εκτιμήσεις να κάνουν λόγο για εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους που, αψηφώντας τις απειλές των αρχών και τη βίαιη καταστολή, βγήκαν στους δρόμους το σαββατοκύριακο, από την Τεχεράνη έως δεκάδες άλλες πόλεις της χώρας των 90 εκατ. κατοίκων.
Οι διαδηλώσεις αυτές τυγχάνουν της ανοιχτής στήριξης του προέδρου των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος, μετά την ανατροπή του Νικολάς Μαδούρο στη Βενεζουέλα, έχει επανειλημμένα τις τελευταίες ημέρες απειλήσει με πλήγματα κατά του Ιράν, αφήνοντας να εννοηθεί ότι η Ουάσινγκτον επανέρχεται δυναμικά στη λογική της αλλαγής καθεστώτων.
Η διεθνής κοινότητα και οι αγορές παρακολουθούν στενά τις εξελίξεις. Σύμφωνα με αξιωματούχο του Λευκού Οίκου, Αμερικανοί στρατιωτικοί έχουν ήδη ενημερώσει τον Τραμπ για εναλλακτικές επιλογές στρατιωτικών πληγμάτων.
Ο ίδιος ο Τραμπ δήλωσε την Κυριακή ότι παρακολουθεί στενά την κατάσταση στο Ιράν. "Το εξετάζουμε πολύ σοβαρά", είπε σε δημοσιογράφους εν πτήσει με το Air Force One. "Ο στρατός το εξετάζει και εμείς εξετάζουμε κάποιες πολύ ισχυρές επιλογές".
Οι ανησυχίες αυτές αποτυπώθηκαν άμεσα στις αγορές ενέργειας, με το Brent να ενισχύεται περισσότερο από 5% την Πέμπτη και την Παρασκευή, ξεπερνώντας τα 63 δολάρια το βαρέλι, καθώς οι επενδυτές προεξόφλησαν τον κίνδυνο διαταραχών στην προσφορά από τον τέταρτο μεγαλύτερο παραγωγό του OPEC.
"Είναι η μεγαλύτερη στιγμή για το Ιράν από το 1979", δήλωσε ο Ουίλιαμ Άσερ, πρώην ανώτερος αναλυτής της CIA για τη Μέση Ανατολή, αναφερόμενος στην επανάσταση που οδήγησε στη δημιουργία της Ισλαμικής Δημοκρατίας και άλλαξε τις ισορροπίες στην περιοχή, προκαλώντας δεκαετίες έντασης με τις ΗΠΑ και τους συμμάχους τους. "Το καθεστώς βρίσκεται αυτή τη στιγμή σε εξαιρετικά δύσκολη θέση και ο βασικός παράγοντας είναι η οικονομία. Το παράθυρο για να επανακτήσει τον έλεγχο στενεύει και τα διαθέσιμα εργαλεία του είναι λιγότερα".
Σύμφωνα με τη Human Rights Activists News Agency, με έδρα τις ΗΠΑ, περισσότερα από 500 άτομα έχουν σκοτωθεί τις τελευταίες δύο εβδομάδες και πάνω από 10.000 έχουν συλληφθεί σε διαδηλώσεις που πυροδοτήθηκαν αρχικά από τη νομισματική κρίση και την οικονομική κατάρρευση, αλλά πλέον στρέφονται ευθέως κατά του καθεστώτος.
Οι αρχές έχουν επιχειρήσει από την Πέμπτη να μπλοκάρουν το διαδίκτυο και τα τηλεφωνικά δίκτυα, προσπαθώντας να καταστείλουν την οργή των πολιτών για τη διαφθορά, την κακοδιαχείριση της οικονομίας και την καταστολή. Παράλληλα, ξένες αεροπορικές εταιρείες έχουν ακυρώσει πτήσεις προς τη χώρα.
Την Κυριακή, ο Τραμπ δήλωσε ότι θα συζητήσει με τον Ίλον Μασκ το ενδεχόμενο χρήσης του συστήματος Starlink, προκειμένου να αποκατασταθούν οι διαδικτυακές επικοινωνίες στο Ιράν.
Οι επανειλημμένες προειδοποιήσεις του Αμερικανού προέδρου ότι οι ΗΠΑ θα πλήξουν το Ιράν εάν σκοτωθούν ειρηνικοί διαδηλωτές εντάσσονται σε μια ευρύτερη επίδειξη αμερικανικής ισχύος, που περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, την ανατροπή του Μαδούρο, τις απειλές για κατάληψη της Γροιλανδίας, που ανήκει στη Δανία και την αμφισβήτηση της μεταπολεμικής παγκόσμιας τάξης πραγμάτων.
Το Ισραήλ, το οποίο είχε πλήξει το Ιράν σε έναν 12ήμερο αεροπορικό και πυραυλικό πόλεμο με τη στήριξη των ΗΠΑ τον Ιούνιο, βρίσκεται σε στενή συνεννόηση με ευρωπαϊκές κυβερνήσεις για τις εξελίξεις, σύμφωνα με ανώτερο Ευρωπαίο αξιωματούχο.
Ενδεχόμενη πτώση του καθεστώτος θα αποτελούσε πλήγμα για τον Ρώσο πρόεδρο Βλαντίμιρ Πούτιν, ο οποίος θα έχανε ακόμη έναν σύμμαχο, μετά τον Μαδούρο και την ανατροπή του Μπασάρ αλ Άσαντ στη Συρία λίγο περισσότερο από έναν χρόνο πριν.
Υψηλό ενεργειακό διακύβευμα
Για τις αγορές πετρελαίου, το διακύβευμα είναι υψηλό. Προς το παρόν δεν υπάρχουν ενδείξεις αναταραχής στο Χουζεστάν, την κύρια πετρελαιοπαραγωγό επαρχία, ούτε μείωσης των εξαγωγών. Ωστόσο, το Σάββατο, ο Ρεζά Παχλαβί, γιος του τελευταίου σάχη (αυτοκράτορα) του Ιράν, εξόριστος στις ΗΠΑ, κάλεσε τους εργαζόμενους στον πετρελαϊκό τομέα να προχωρήσουν σε απεργία — μια κίνηση που το 1978 είχε αποδειχθεί καθοριστική για την πτώση της μοναρχίας.
"Η εστίαση της αγοράς έχει πλέον στραφεί στο Ιράν", σημείωσε ο Άρνε Λόμαν Ράσμουσεν, επικεφαλής αναλυτής της A/S Global Risk Management. "Υπάρχει αυξανόμενη ανησυχία ότι οι ΗΠΑ, με τον Τραμπ στο τιμόνι, θα μπορούσαν να εκμεταλλευτούν το χάος για να επιχειρήσουν την ανατροπή του καθεστώτος, όπως είδαμε στη Βενεζουέλα".
Η κυβέρνηση Τραμπ εμφανίζεται ενισχυμένη μετά την επιχείρηση κατά του Μαδούρο και τον βομβαρδισμό ιρανικών πυρηνικών εγκαταστάσεων στο τέλος του 12ήμερου πολέμου, ενώ παράλληλα αυξάνει την πίεση προς τη Δανία για τη Γροιλανδία.
Για τις χώρες του Κόλπου, αλλά και για την Τουρκία και το Πακιστάν, το χειρότερο σενάριο θα ήταν το χάος στο Ιράν. Παρότι οι χώρες του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου έχουν ιστορικά αντιμετωπίσει το Ιράν ως αντίπαλο, τα τελευταία χρόνια επιδίωξαν βελτίωση των σχέσεων, φοβούμενες αντίποινα σε περίπτωση ισραηλινών ή αμερικανικών επιθέσεων. Η εμπειρία της Αραβικής Άνοιξης, όπου η πτώση καθεστώτων ακολουθήθηκε από παρατεταμένο χάος, παραμένει έντονη.
Το Ιράν έχει προειδοποιήσει ότι σε περίπτωση επίθεσης, αμερικανικές θέσεις στην περιοχή και το Ισραήλ θα θεωρηθούν "νόμιμοι στόχοι".
Παρότι η Ισλαμική Δημοκρατία έχει αποδυναμωθεί τα τελευταία δύο χρόνια λόγω οικονομικής στασιμότητας, υψηλού πληθωρισμού και ισραηλινών πληγμάτων, διατηρεί ακόμη ισχυρό οπλοστάσιο βαλλιστικών πυραύλων και τη στήριξη των δυνάμεων ασφαλείας, συμπεριλαμβανομένων των Φρουρών της Επανάστασης, "ιδεολογικού" στρατού του καθεστώτος που συνυπάρχει με τις παραδοσιακές ένοπλες δυνάμεις της χώρας και διαθέτει ξεχωριστές δυνάμεις ξηράς, πολεμικό ναυτικό και πολεμική αεροπορία.
Σύμφωνα με αναλυτές, το πιθανότερο σενάριο δεν είναι μια άμεση επανάσταση, αλλά ένας ανασχηματισμός ηγεσίας ή ένα πραξικόπημα των Φρουρών της Επανάστασης. Όπως σημειώνεται, οι πιθανότητες πλήρους κατάρρευσης παραμένουν προς το παρόν χαμηλές, καθώς πολλοί Ιρανοί φοβούνται το χάος, έχοντας δει τις συνέπειές του στο Ιράκ και τη Συρία, ενώ το καθεστώς συνεχίζει τη σκληρή καταστολή.
Την Κυριακή, ο πρόεδρος του Ιράν Μασούντ Πεζεσκιάν εμφανίστηκε πιο συμφιλιωτικός, εκφράζοντας συλλυπητήρια στις οικογένειες των θυμάτων και καλώντας σε διάλογο. Ωστόσο, η σκληρή στάση του ανώτατου ηγέτη και των δυνάμεων ασφαλείας, που μιλούν ακόμη και θανατική ποινή σε διαδηλωτές, καθιστά απίθανο να καμφθεί η δυσπιστία των διαμαρτυρομένων πολιτών.
Όπως εκτιμά ο Ουίλιαμ Άσερ, "μια κατάρρευση του καθεστώτος δεν θα ήταν ομαλή. Βραχυπρόθεσμα, θα μπορούσε να υπάρξει κατακερματισμός της χώρας, με εθνοτικές μειονότητες και επαρχίες να επιδιώκουν αυτονομία, ενώ οι Φρουροί της Επανάστασης θα πολεμήσουν σκληρά για να διασώσουν το καθεστώς, αυξάνοντας τον κίνδυνο εκτεταμένης βίας".
