Οι εικόνες που διέρρεαν από το Ιράν έδειχναν μια χώρα βυθισμένη στο χάος: δεκάδες, αν όχι εκατοντάδες χιλιάδες διαδηλωτές· σάκοι με σορούς έξω από νεκροτομεία· πυροβολισμοί να αντηχούν στους δρόμους.
Οι αναταραχές έμοιαζαν, την περασμένη εβδομάδα, να έχουν αποκτήσει τέτοια ορμή ώστε αντίπαλοι της Ισλαμικής Δημοκρατίας να εικάζουν πως το καθεστώς βρισκόταν κοντά στην κατάρρευση και ότι ο ανώτατος ηγέτης, αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, σχεδίαζε μια απόδραση τύπου Άσαντ.
Όμως, μόλις λίγες ημέρες αργότερα, Ιρανοί πολίτες - μέσω διακεκομμένων τηλεφωνικών γραμμών και μυστικών δορυφορικών συνδέσεων στο διαδίκτυο - καθώς και διεθνείς παρατηρητές, αναφέρουν ότι οι διαδηλώσεις φαίνεται να έχουν κοπάσει.
Με ελάχιστες αξιόπιστες πληροφορίες να διαφεύγουν από τους περιορισμούς στο διαδίκτυο και την παραπληροφόρηση να κατακλύζει το κενό, η ακριβής αποτύπωση όσων συνέβησαν σε μια χώρα 90 εκατ. κατοίκων είναι σχεδόν αδύνατη.
Ωστόσο, από τηλεφωνικές συνεντεύξεις, λαθραία μηνύματα μέσω κρυπτογραφημένων επικοινωνιών που έστησαν ακτιβιστές και σκληρές μαρτυρίες οργανώσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αναδύεται μια ζοφερή εικόνα.
Περιγράφεται μια οδυνηρή εθνική κρίση, κατά την οποία διαδηλωτές, ένοπλοι ταραχοποιοί και οι δυνάμεις ασφαλείας του αυταρχικού κράτους συγκρούστηκαν για τον έλεγχο των δρόμων. Οι μαρτυρίες προσφέρουν στοιχεία για μια βίαιη και εκτεταμένη απάντηση του καθεστώτος — μια πρωτοφανή καταστολή που θα μπορούσε να αποδειχθεί η "ιρανική Τιενανμέν" της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Αναδεικνύουν επίσης μια εύθραυστη στιγμή έντονης προσμονής, "ότι οι ΗΠΑ και το Ισραήλ θα αναλάβουν κάποιου είδους δράση", όπως ανέφερε ένας Ιρανός.
Οι διαδηλώσεις είχαν τις ρίζες τους στην οικονομική απόγνωση, ξεκινώντας στα τέλη Δεκεμβρίου, όταν έμποροι στο κέντρο της Τεχεράνης έκλεισαν τα καταστήματά τους, εξοργισμένοι από την απότομη κατάρρευση του ιρανικού νομίσματος και τον υψηλό πληθωρισμό.
Σύντομα όμως εξελίχθηκαν σε πολύ ευρύτερο κίνημα κατά του ίδιου του καθεστώτος, με συνθήματα όπως "θάνατος στον Χαμενεΐ" και "θάνατος στον δικτάτορα" να αντηχούν σε πόλεις και κωμοπόλεις σε όλη τη χώρα.
Η αρχική αντίδραση του καθεστώτος - τουλάχιστον με βάση τα δικά του βίαια πρότυπα - έμοιαζε συγκρατημένη, καθώς αξιωματούχοι επιδίωκαν να κατευνάσουν τις οικονομικές ανησυχίες των διαδηλωτών.
"Τις πρώτες ημέρες, οι αριθμοί αυξάνονταν, αλλά δεν υπήρχε ατμόσφαιρα φόβου", είπε ένας καθηγητής Ιστορίας, μιλώντας μέσω σύνδεσης Starlink. Αφού η κυβέρνηση ζήτησε από κολέγια και πανεπιστήμια να ακυρώσουν τα μαθήματα στις αρχές Ιανουαρίου, οι φοιτητές του βγήκαν στους δρόμους. "Δεν είδα καμία βία - ούτε από εμάς ούτε από την κυβέρνηση", πρόσθεσε.
Το σημείο-"τομή"
Αυτό άλλαξε στις 8 μ.μ. της Πέμπτης 8 Ιανουαρίου, όταν τεράστια πλήθη πλημμύρισαν τους δρόμους μετά από κάλεσμα του Ρεζά Παχλαβί, εξόριστου γιου του Σάχη που ανατράπηκε το 1979.
Αμέσως, το καθεστώς διέκοψε το διαδίκτυο και τις διεθνείς τηλεφωνικές κλήσεις. Με τους Ιρανούς απομονωμένους από τον έξω κόσμο, ξεκίνησε η καταστολή, σύμφωνα με μάρτυρες, βίντεο που διέρρευσαν στο διαδίκτυο και οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Η Διεθνής Αμνηστία ανέφερε ότι οι δυνάμεις ασφαλείας χρησιμοποίησαν κατοικίες, ισλαμικά τεμένη και αστυνομικά τμήματα για να πυροβολούν με πραγματικά πυρά άοπλους διαδηλωτές, "στοχεύοντας… τα κεφάλια και τους κορμούς τους". Τρεις άνθρωποι, μιλώντας μέσω ηχητικών μηνυμάτων που μοιράστηκαν ακτιβιστές της ελευθερίας του διαδικτύου, επιβεβαίωσαν αυτή την εικόνα.
"Άκουγες πυροβολισμούς τη νύχτα, ανθρώπους να ουρλιάζουν από φόβο", είπε μια γυναίκα, η οποία ανέφερε ότι έσπευδε να επιστρέφει σπίτι πριν δύσει ο ήλιος και δεν άφηνε την κόρη της να βγει στους δρόμους.
Ο Μοχαμάντ Αλί Αμπταχί, πρώην μεταρρυθμιστής αντιπρόεδρος του Ιράν, δήλωσε ότι σημειώθηκαν μάχες μεταξύ ένοπλης αντιπολίτευσης και δυνάμεων ασφαλείας. Η κυβέρνηση διέκρινε μεταξύ όσων χαρακτήρισε βίαιους ταραξίες και ειρηνικών διαδηλωτών.
Μαρτυρίες από τα σημεία των ταραχών - ορισμένες απευθείας στους FT και άλλες που διοχετεύτηκαν μέσω μεσαζόντων - αποκαλύπτουν μια συγκεχυμένη εικόνα, όπου ταραχοποιοί αναμειγνύονταν με γνήσιους διαδηλωτές. Οι συγκρούσεις κόστισαν τη ζωή όχι μόνο σε άοπλους πολίτες, αλλά και σε καλά εξοπλισμένα στελέχη των δυνάμεων ασφαλείας.
"Υπήρχαν ομάδες ανδρών με μαύρα ρούχα, ευκίνητοι και γρήγοροι", είπε ένας διαδηλωτής στην Τεχεράνη. "Έβαζαν φωτιά σε έναν κάδο απορριμμάτων και μετά μετακινούνταν γρήγορα στον επόμενο στόχο".
Άλλος μάρτυρας στη δυτική Τεχεράνη είπε ότι είδε περίπου 12 γυμνασμένους άνδρες, "που έμοιαζαν με κομάντος", ντυμένους με παρόμοια μαύρα ρούχα, να τρέχουν στην περιοχή και να καλούν τον κόσμο να βγει από τα σπίτια του και να συμμετάσχει στις διαδηλώσεις. "Ήταν σίγουρα οργανωμένοι, αλλά δεν ξέρω ποιος ήταν από πίσω", είπε.
Το καθεστώς έσπευσε να παρουσιάσει τις διαδηλώσεις ως υποκινούμενες από ξένες δυνάμεις, προμελετημένες και τροφοδοτούμενες από προδότες που πληρώνονταν από το Ισραήλ. Η δυτική συμπάθεια προς τον Παχλαβί, που εδρεύει στις ΗΠΑ, και οι δημόσιες δηλώσεις ικανοποίησης από Ισραηλινούς και Αμερικανούς πολιτικούς, ενίσχυσαν το αντίθετο αφήγημα ότι το κίνημα είχε "καταληφθεί" από εχθρούς του Ιράν.
Ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ κάλεσε τους διαδηλωτές να συνεχίσουν και υποσχέθηκε ότι "η βοήθεια είναι καθ’ οδόν" — παρέμβαση που, σύμφωνα με ορισμένους Ιρανούς αναλυτές και δυτικούς διπλωμάτες, έπεισε ολοένα και περισσότερους διαδηλωτές ότι οι ΗΠΑ ετοιμάζονταν να ανατρέψουν το καθεστώς.
Όμως, έχοντας αναδειχθεί στην εξουσία μέσα από εξεγέρσεις στους δρόμους που οδήγησαν στην επανάσταση του 1979 - και με βαθιά εμπειρία στην καταστολή προηγούμενων διαμαρτυριών - το καθεστώς "διαθέτει μια συστηματική στρατηγική για να περικυκλώνει και να εξαντλεί το κίνημα", δήλωσε η Σανάμ Βακίλ, διευθύντρια του προγράμματος Μέσης Ανατολής και Βόρειας Αφρικής του Chatham House.
"Πρόκειται για διαδηλώσεις που το καθεστώς μπορεί να διαχειριστεί και είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικό στο να διαμορφώνει το αφήγημα ότι οι διαδηλώσεις είναι βίαιες, ότι μοιάζουν περισσότερο με ταραχές ή βανδαλισμούς".
Μέχρι το Σάββατο, το καθεστώς δεν μπορούσε πλέον να αποκρύψει τα στοιχεία της καταστολής. Η κρατική τηλεόραση μετέδωσε εικόνες με σειρές από σορούς σε νεκροτομείο στη νότια Τεχεράνη, ενώ η Διεθνής Αμνηστία κατέγραψε 205 σάκους με πτώματα από πέντε ακόμη βίντεο που τραβήχτηκαν από απελπισμένους συγγενείς.
"Όλοι έλεγαν ότι γνώριζαν κάποιον που είχε χάσει μέλος της οικογένειάς του", είπε δεύτερο άτομο που μίλησε μέσω Starlink.
Οι εκτιμήσεις για τον αριθμό των νεκρών από την περασμένη Πέμπτη ποικίλλουν δραματικά — από μερικές εκατοντάδες έως αρκετές χιλιάδες. Καμία δεν μπορεί να επαληθευτεί.
Ιρανοί αξιωματούχοι δήλωσαν ότι μεταξύ των θυμάτων περιλαμβάνονται εκατοντάδες αστυνομικοί και μέλη των δυνάμεων ασφαλείας, ορισμένοι εκ των οποίων φέρονται να αποκεφαλίστηκαν ή να κάηκαν, με τον υπουργό Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί να περιγράφει τις ταραχές ως "τη 13η ημέρα" του 12ήμερου πολέμου του Ισραήλ κατά του Ιράν τον Ιούνιο.
"Η επιχείρηση αυτή είχε σχεδιαστεί εδώ και χρόνια και ενεργοποιήθηκαν τρομοκρατικοί πυρήνες", δήλωσε Ιρανός αξιωματούχος. "Διέπραξαν πράξεις βίας κατά της αστυνομίας, διαδηλωτών και εργαζομένων στην υγεία".
Τρίτο άτομο που μίλησε μέσω Starlink, φαρμακοποιός στον οποίο ο εργοδότης του έχει δώσει εντολή να πηγαίνει κανονικά στη δουλειά, είπε ότι η σύγχυση βοήθησε το καθεστώς. "Φοβάμαι. Όλη μου η οικογένεια φοβάται", ανέφερε σε ηχητικό μήνυμα. "Πιστεύω μόνο ό,τι μου λένε η οικογένεια και οι φίλοι μου, τίποτε άλλο".
Μάρτυρας στην Τεχεράνη περιέγραψε μια "νεκρή και αποπνικτική" ατμόσφαιρα μετά τις διαδηλώσεις. "Μετά την εξαιρετικά βίαιη σφαγή, οι άνθρωποι ασχολούνται τώρα με την αναζήτηση των σωμάτων των αγαπημένων τους ή με το να προσπαθούν να περιθάλψουν τους τραυματίες", είπε.
Καθώς οι διπλωματικοί ελιγμοί παίρνουν τη θέση των κινητοποιήσεων στους δρόμους, πολλοί Ιρανοί παραμένουν αποκομμένοι από τον έξω κόσμο, ακόμη και από τις ειδήσεις ότι ο Τραμπ και η ιρανική κυβέρνηση διεξάγουν έμμεσες διαπραγματεύσεις για ζητήματα όπως πιθανές εκτελέσεις διαδηλωτών.
Στο παρελθόν, οι διαδηλώσεις στο Ιράν παρουσίαζαν κύματα ευφορίας και εξάντλησης. Η επανάσταση του 1979 χρειάστηκε πάνω από έναν χρόνο για να κορυφωθεί, με φάσεις αναταραχής να εναλλάσσονται με εβδομάδες απατηλής ηρεμίας.
Η Βακίλ σημείωσε ότι το ίδιο το καθεστώς είναι ικανό για κάποιες μεταρρυθμίσεις, τόνισε όμως ότι τα βαθύτερα προβλήματα που τροφοδότησαν τη δυσαρέσκεια παραμένουν. Η ιρανική οικονομία εξακολουθεί να πλήττεται από τις αμερικανικές κυρώσεις, τη διαφθορά και το κόστος της περιφερειακής αντιπαράθεσης με το πλούσιο, υποστηριζόμενο από τις ΗΠΑ Ισραήλ.
"Στο τέλος της ημέρας, υπάρχουν ορισμένες αλήθειες, αλλά και αβεβαιότητες γύρω από αυτή τη συγκεκριμένη διαμαρτυρία", είπε. "Αλλά αυτό που γνωρίζουμε είναι ότι οι διαδηλώσεις στο Ιράν αυξάνονται και είναι αναπόφευκτο ότι θα επιστρέψουν".
Και κατέληξε: "Δεν μπορούμε να πούμε τι θα τις πυροδοτήσει, αλλά κάτι θα το κάνει".
