Σχέδιο για τη συστηματική ενεργοποίηση και επιχειρησιακή εφαρμογή της ρήτρας αμοιβαίας άμυνας της Ευρωπαϊκής Ένωσης δρομολογούν οι Βρυξέλλες, σε μια περίοδο έντονης αβεβαιότητας για το μέλλον του ΝΑΤΟ, υπό το βάρος της κλιμακούμενης κριτικής του Ντόναλντ Τραμπ και των σεναρίων αναδιάταξης της αμερικανικής στάσης έναντι της Συμμαχίας.
Όπως προέκυψε από τις συζητήσεις των Ευρωπαίων ηγετών στην άτυπη Σύνοδο Κορυφής τους στην Κύπρο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναλαμβάνει να καταρτίσει ένα αναλυτικό "blueprint" για το πώς θα αντιδρά η Ένωση σε περίπτωση ενεργοποίησης της ρήτρας αμοιβαίας συνδρομής (Άρθρο 42.7 της Συνθήκης της ΕΕ). Την απόφαση επιβεβαίωσε ο πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας, Νίκος Χριστοδουλίδης, ο οποίος φιλοξένησε τις διαβουλεύσεις, σημειώνοντας ότι στόχος είναι να υπάρξει ένα σαφές επιχειρησιακό σχέδιο που θα μπορεί να τεθεί άμεσα σε εφαρμογή εφόσον απαιτηθεί.
Το ζήτημα της ρήτρας συζητήθηκε εκτενώς το βράδυ της Πέμπτης, σε ένα περιβάλλον αυξανόμενης γεωπολιτικής έντασης. Λίγες ώρες αργότερα, ήρθαν στο φως πληροφορίες ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες εξετάζουν ακόμη και το ενδεχόμενο αναστολής της συμμετοχής της Ισπανίας στο ΝΑΤΟ, στο πλαίσιο ευρύτερων πιέσεων προς συμμάχους που δεν στηρίζουν ενεργά τις αμερικανικές επιχειρήσεις στον πόλεμο με το Ιράν.
Ο Ντόναλντ Τραμπ, διαχρονικός επικριτής της διατλαντικής συμμαχίας, έχει εντείνει τη ρητορική του τις τελευταίες εβδομάδες, κάνοντας λόγο για ένα "πολύ απογοητευτικό ΝΑΤΟ" μετά την άρνηση ευρωπαϊκών χωρών να εμπλακούν στρατιωτικά στη σύγκρουση ΗΠΑ–Ισραήλ με το Ιράν. Μάλιστα, νωρίτερα μέσα στον μήνα δήλωσε ότι εξετάζει "απολύτως και χωρίς καμία αμφιβολία" το ενδεχόμενο αποχώρησης των ΗΠΑ από το ΝΑΤΟ, πυροδοτώντας ανησυχίες για τη σοβαρότερη κρίση στα 77 χρόνια ιστορίας της Συμμαχίας.
Τι είναι το άρθρο 42.7
Στο νέο αυτό περιβάλλον, αναβιώνει το ενδιαφέρον για το Άρθρο 42.7, το οποίο προβλέπει ότι τα κράτη-μέλη της ΕΕ έχουν "υποχρέωση παροχής βοήθειας και συνδρομής με όλα τα μέσα που διαθέτουν" σε περίπτωση που ένα κράτος δεχθεί ένοπλη επίθεση από άλλο κράτος ή μη κρατικό δρώντα.
Παρά τη σημασία του, το άρθρο έχει ενεργοποιηθεί μόνο μία φορά, μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις στο Παρίσι το 2015, όταν η Γαλλία ζήτησε τη συνδρομή των εταίρων της. Τότε, κράτη-μέλη ενίσχυσαν αποστολές της ΕΕ και του ΟΗΕ σε περιοχές όπως το Σαχέλ, το Μάλι, η Κεντροαφρικανική Δημοκρατία και η Μεσόγειος, προκειμένου να επιτραπεί στη Γαλλία να ανακατανείμει δυνάμεις για την εσωτερική της ασφάλεια. Παράλληλα, υπήρξε ενίσχυση της ανταλλαγής πληροφοριών και της συνεργασίας στην αντιτρομοκρατία, ενώ το Ηνωμένο Βασίλειο, τότε ακόμη μέλος της ΕΕ, παρείχε διευκολύνσεις σε γαλλικά αεροσκάφη.
Η μέχρι σήμερα απουσία συγκεκριμένων διαδικασιών εφαρμογής της ρήτρας θεωρούνταν αρχικά στοιχείο ευελιξίας. Ωστόσο, όπως αναγνωρίζουν πλέον οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, δημιουργεί σημαντικά κενά ως προς την πρακτική της ενεργοποίηση. "Αν, για παράδειγμα, η Γαλλία ενεργοποιήσει το Άρθρο 42.7, ποια κράτη θα ανταποκριθούν πρώτα και ποιες θα είναι οι ανάγκες της χώρας που ζητά βοήθεια;" ανέφερε χαρακτηριστικά ο Νίκος Χριστοδουλίδης, υπογραμμίζοντας ότι αυτά τα ερωτήματα θα αποτελέσουν βασικό αντικείμενο του σχεδίου που ετοιμάζεται.
Η σημασία για την Κύπρο
Η Κύπρος, η οποία δεν συμμετέχει στο ΝΑΤΟ, επιδιώκει την ενίσχυση του ρόλου της ρήτρας, ιδίως μετά το περιστατικό του Μαρτίου, όταν μη επανδρωμένο αεροσκάφος έπληξε τη βρετανική αεροπορική βάση του Ακρωτηρίου στο νησί. Το συμβάν αυτό ανέδειξε, σύμφωνα με Λευκωσία, την ανάγκη ύπαρξης ενός σαφούς ευρωπαϊκού μηχανισμού αντίδρασης.
Παράλληλα, ορισμένα κράτη-μέλη εμφανίζονται επιφυλακτικά απέναντι σε πρωτοβουλίες που θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως υποκατάσταση ή αποδυνάμωση του ΝΑΤΟ, το οποίο εξακολουθεί να θεωρείται ο βασικός πυλώνας της συλλογικής άμυνας μέσω του Άρθρου 5. Ευρωπαίοι αξιωματούχοι επισημαίνουν ότι η ευρωπαϊκή ρήτρα θα πρέπει να λειτουργεί συμπληρωματικά, αξιοποιώντας εργαλεία όπως κυρώσεις, χρηματοδοτική στήριξη και ανθρωπιστική βοήθεια, σε συνδυασμό με στρατιωτικές δυνατότητες όπου απαιτείται.
Στο πλαίσιο της προετοιμασίας, ανώτεροι Ευρωπαίοι διπλωμάτες αναμένεται να πραγματοποιήσουν τον Μάιο ασκήσεις επί χάρτου, εξετάζοντας διαφορετικά σενάρια ενεργοποίησης του Άρθρου 42.7 και τις πιθανές αντιδράσεις των κρατών-μελών.
Η συζήτηση για την ευρωπαϊκή άμυνα ενισχύεται περαιτέρω από τις αμφιβολίες που διατυπώνονται για τη στάση των ΗΠΑ. Ο πρωθυπουργός της Πολωνίας Ντόναλντ Τουσκ, μιλώντας στους Financial Times, χαρακτήρισε ως το "μεγαλύτερο και σημαντικότερο ερώτημα" για την Ευρώπη το κατά πόσο η Ουάσιγκτον θα παραμείνει αξιόπιστη ως προς τις δεσμεύσεις της στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ.
Την ίδια στιγμή, ο πρωθυπουργός της Ισπανίας Πέδρο Σάντσεθ επιχείρησε να υποβαθμίσει τις πληροφορίες περί πιθανών αμερικανικών αντιποίνων, όπως η απομάκρυνση της χώρας του από τη Συμμαχία, τονίζοντας ότι η Μαδρίτη παραμένει "πιστός σύμμαχος" και λειτουργεί στη βάση επίσημων θέσεων και όχι ανεπίσημων διαρροών. Παράλληλα, επανέλαβε την έντονη κριτική του για τον πόλεμο στη Μέση Ανατολή, κάνοντας λόγο για "αποτυχία της ωμής βίας" και υπογραμμίζοντας την ανάγκη σεβασμού του διεθνούς δικαίου και ενίσχυσης της πολυμερούς τάξης.
Σύμφωνα με πληροφορίες που επικαλούνται αμερικανικές πηγές, σε εσωτερικά έγγραφα του Πενταγώνου εξετάζονται σενάρια πίεσης προς συμμάχους που δεν παρέχουν επαρκή στήριξη στις επιχειρήσεις των ΗΠΑ, συμπεριλαμβανομένης της άρνησης παροχής δικαιωμάτων πρόσβασης, βάσεων και υπερπτήσεων.
Μεταξύ των επιλογών που φέρονται να συζητούνται είναι η απομάκρυνση "δύσκολων" χωρών από σημαντικές θέσεις εντός της Συμμαχίας ή ο περιορισμός της επιρροής τους, αν και, όπως επισημαίνουν αξιωματούχοι του ΝΑΤΟ, δεν υπάρχει θεσμική πρόβλεψη για αποπομπή κράτους-μέλους.
