Το 1976, ο Ζαν-Ζακ Μουγιέμπε, ένας νεαρός επιδημιολόγος από το Κονγκό, στάλθηκε να διερευνήσει μια μυστηριώδη ασθένεια που είχε εμφανιστεί στο τροπικό δάσος κοντά σε μια καθολική ιεραποστολή στο τότε Ζαΐρ. Φτάνοντας στο απομονωμένο χωριό Γιαμπούκου, κοντά στον ποταμό Έμπολα, βρέθηκε μπροστά σε μια εικόνα τρόμου: άνθρωποι πέθαιναν ο ένας μετά τον άλλον από πυρετό, αιμορραγίες και πολυοργανική ανεπάρκεια.
Ο Μουγιέμπε, γιος αγροτών ο οποίος είχε διδακτορικό στην ιολογία, θυμάται πως το χωριό ήταν έρημο, "σαν να μην κατοικούσε κανείς εκεί". Οι περισσότεροι νοσηλευτές του ιεραποστολικού νοσοκομείου είχαν προσβληθεί από τη μυστηριώδη νόσο και είχαν πεθάνει. Όλοι οι ασθενείς είχαν φύγει, εκτός από μια μητέρα και το παιδί της. Το παιδί πέθανε εκείνο το βράδυ.
Το επόμενο πρωί, χωρικοί κατέκλυσαν το νοσοκομείο, έχοντας ακούσει ότι ο Μουγιέμπε και ένας ακόμη γιατρός είχαν φτάσει από την Κινσάσα με φάρμακα. Καθώς έπαιρνε δείγματα αίματος, παρατήρησε ότι τα σημεία παρακέντησης αιμορραγούσαν υπερβολικά. Χρησιμοποιώντας μια μεταλλική ράβδο, συνέλεξε ιστό από το ήπαρ δύο νεκρών και διαπίστωσε ξανά ασυνήθιστα έντονη αιμορραγία. Ο Μουγιέμπε δεν διέθετε γάντια, πόσο μάλλον τις ειδικές στολές βιολογικής προστασίας που χρησιμοποιούνται σήμερα. Παρότι είχε μόνο μια αμυδρή ιδέα για τον τρόπο μετάδοσης της νόσου, έπλενε σχολαστικά τα χέρια του με σαπούνι και νερό- γεγονός που πιθανότατα του έσωσε τη ζωή.
Τα αποτελέσματα των βιοψιών δεν ήταν σαφή, έτσι έστειλε δείγμα αίματος μιας μοναχής στο Ινστιτούτο Τροπικής Ιατρικής της Αμβέρσας. Εκεί, ο 27χρονος τότε μικροβιολόγος Πίτερ Πιοτ άνοιξε ένα φτηνό μπλε πλαστικό δοχείο, μέσα στο οποίο υπήρχαν δύο φιαλίδια, το ένα από τα οποία είχε σπάσει κατά τη μεταφορά. Αργότερα, κοιτάζοντας στο μικροσκόπιο, ο Πιοτ- ο οποίος αργότερα θα ηγείτο της παγκόσμιας μάχης κατά του HIV– αντίκρισε έναν μακρύ, νηματοειδή ιό, τεράστιο σε σύγκριση με άλλους ιούς όπως η πολιομυελίτιδα.
"Τι στο καλό είναι αυτό;", αναρωτήθηκε ο επικεφαλής του εργαστηρίου.
Ο οργανισμός που έμοιαζε με σπαγγέτι αποδείχθηκε ότι προκαλούσε αιμορραγικό πυρετό με ποσοστό θνησιμότητας σχεδόν 90% στο Γιαμπούκου. Οι γιατροί τον ονόμασαν Έμπολα. Σήμερα, ο 84χρονος πλέον Μουγιέμπε εξακολουθεί να βρίσκεται στην πρώτη γραμμή, αντιμετωπίζοντας τη 17η επιδημία Έμπολα της καριέρας του.
Ο φόβος εξαπλώνεται μαζί με τον ιό
Οι ιοί μεταδίδουν όχι μόνο ασθένειες αλλά και φόβο. Αρκετές χώρες, μεταξύ των οποίων οι ΗΠΑ, ο Καναδάς και οι Μπαχάμες, επέβαλαν ταξιδιωτικούς περιορισμούς σε άτομα που προέρχονται από την πληγείσα περιοχή. Παρά τον φόβο που προκαλεί, ο Έμπολα θεωρείται απίθανο να προκαλέσει την επόμενη πανδημία. Ο ιός δρα τόσο γρήγορα- προκαλώντας σοβαρή απώλεια υγρών, αιμορραγίες και οργανική ανεπάρκεια- ώστε συχνά σκοτώνει τα θύματά του μέσα σε λίγες ημέρες ή εβδομάδες.
Ωστόσο, η επιδημία στο Κονγκό αποτελεί καμπανάκι κινδύνου για όσα ενδέχεται να ακολουθήσουν, σε μια εποχή όπου η διεθνής χρηματοδότηση για τη δημόσια υγεία συρρικνώνεται και η εμπιστοσύνη στην επιστήμη και τους πολυμερείς θεσμούς κλονίζεται.
"Αυτή η επιδημία εκτυλίσσεται πάνω στα ρήγματα του νέου παγκόσμιου συστήματος υγείας", σημειώνει ο Τόμας Μπόλικι, διευθυντής του Προγράμματος Παγκόσμιας Υγείας στο Συμβούλιο Εξωτερικών Σχέσεων.
"Βρισκόμαστε σε πολύ χειρότερη θέση λόγω της εχθρότητας απέναντι στη δημόσια και την παγκόσμια υγεία μετά την πανδημία Covid", λέει.
Μια επιδημία σε εμπόλεμη ζώνη
Οι νυχτερίδες θεωρούνται η βασική δεξαμενή των ιών Έμπολα. Περιστασιακά, όμως, ο ιός μεταπηδά στους ανθρώπους, είτε απευθείας είτε μέσω κατανάλωσης άγριων ζώων. Το στέλεχος του ιού που κυκλοφορεί σήμερα είναι το Bundibugyo, το οποίο έχει εμφανιστεί μόνο σε δύο προηγούμενες επιδημίες. Τα υπάρχοντα διαγνωστικά τεστ, φάρμακα και εμβόλια δεν είναι αποτελεσματικά, γεγονός που δυσκολεύει τον έλεγχο της εξάπλωσης.
Η νέα επιδημία έχει επίκεντρο την επαρχία Ιτούρι, στην ανατολική ΛΔ Κονγκό, μια περιοχή που μαστίζεται από ένοπλες συγκρούσεις, μετακινήσεις πληθυσμών και παράνομη εξόρυξη χρυσού.
"Ο πληθυσμός μας βρίσκεται συνεχώς σε μετακίνηση", δήλωσε ο Μουγιέμπε. "Ορισμένα ύποπτα κρούσματα βρίσκονται σε περιοχές που ελέγχονται από ένοπλες ομάδες, γεγονός που καθιστά δύσκολη την πρόσβαση".
Ανεπαρκής επιτήρηση και υποχρηματοδότηση
Μέχρι σήμερα έχουν καταγραφεί επισήμως 138 θάνατοι και 695 επιβεβαιωμένα κρούσματα, αν και οι πραγματικοί αριθμοί ενδέχεται να είναι πολύ υψηλότεροι. Μόνο 37 ασθενείς είναι γνωστό ότι έχουν αναρρώσει.
Ο Έμπολα μεταδίδεται μέσω στενής επαφής με σωματικά υγρά, όπως αίμα, ιδρώτα και σάλιο. Οι παραδοσιακές τελετές ταφής αποτελούν συχνά υπερμεταδοτικά γεγονότα, καθώς οι συγγενείς αγγίζουν και πλένουν τις σορούς των νεκρών. Οι ειδικοί εκτιμούν ότι ο ιός κυκλοφορούσε επί μήνες πριν εντοπιστεί, αποκτώντας σημαντικό προβάδισμα έναντι των υγειονομικών αρχών.
Η επιδημία θέτει σε δοκιμασία τα συστήματα που ενδέχεται να αποδειχθούν κρίσιμα σε μια επόμενη πανδημία.
"Η επόμενη φορά μπορεί να είναι διαφορετική", προειδοποιεί η Τρούντι Λανγκ, καθηγήτρια Παγκόσμιας Υγείας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, αναφερόμενη στη λεγόμενη "Νόσο Χ"– τον άγνωστο ακόμη παθογόνο παράγοντα που ενδέχεται να προκαλέσει την επόμενη πανδημία.
Η απειλή της "Νόσου Χ"
Οι προοπτικές δεν είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικές. Υπό τον πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ και τον υπουργό Υγείας Ρόμπερτ Φ. Κένεντι Τζούνιορ, οι ΗΠΑ έχουν απομακρυνθεί από τον παραδοσιακό ηγετικό τους ρόλο στην παγκόσμια δημόσια υγεία.
Η αποχώρηση των ΗΠΑ από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας δημιούργησε χρηματοδοτικό κενό ύψους 553 εκατ. δολαρίων, ενώ ο οργανισμός αναγκάζεται να μειώσει σχεδόν το ένα τέταρτο του προσωπικού του. Ταυτόχρονα, πολλές ευρωπαϊκές χώρες έχουν περιορίσει δραστικά την αναπτυξιακή βοήθεια προς φτωχότερα κράτη.
Στη ΛΔ Κονγκό, οι δαπάνες υγείας παραμένουν κάτω από τα 25 δολάρια ανά κάτοικο ετησίως, καθιστώντας τη χώρα έναν από τους πιο αδύναμους κρίκους της παγκόσμιας αλυσίδας άμυνας απέναντι στις επιδημίες.
Σήμερα υπάρχουν καλύτερα εργαλεία – αλλά αρκούν;
Παρά τις δυσκολίες, οι δυνατότητες αντιμετώπισης των επιδημιών έχουν βελτιωθεί θεαματικά από το 1976. Τότε υπήρχε μόνο ένα εργαστήριο παγκοσμίως που μπορούσε να χειριστεί με ασφάλεια τον Έμπολα. Σήμερα υπάρχουν δεκάδες, μεταξύ αυτών και σύγχρονες εγκαταστάσεις στο ίδιο το Κονγκό.
Στην περίπτωση του Έμπολα, νέες θεραπείες, που αναπτύχθηκαν στο πλαίσιο έρευνας για τα αντισώματα που διεξήγαγε ο ίδιος ο Μουγιέμπε, μπορούν να εξουδετερώσουν το κύριο στέλεχος του ιού. Το 2019, αναπτύχθηκε ένα εμβόλιο κατά του Έμπολα στο ανατολικό Κονγκό στο πλαίσιο μιας στρατηγικής γνωστής ως "εμβολιασμός δακτυλίδι" για την προστασία του ιατρικού προσωπικού και των επαφών των μολυσμένων ασθενών. Χάρη στις εξελίξεις στην τεχνολογία εμβολίων – συμπεριλαμβανομένων των εμβολίων mRNA που αναπτύχθηκαν για πρώτη φορά κατά του Covid- υπάρχει κάθε πιθανότητα να είναι έτοιμο ένα αποτελεσματικό εμβόλιο κατά του στελέχους Bundibugyo σε έξι έως εννέα μήνες. Ο Συνασπισμός για Καινοτομίες Επιδημικής Ετοιμότητας, μια παγκόσμια συνεργασία, έχει θέσει ως στόχο 100 ημερών για τη Νόσο Χ.
Ωστόσο, η μεγάλη ανησυχία παραμένει η ίδια: όχι αν θα εμφανιστεί η επόμενη πανδημία, αλλά αν ο κόσμος θα είναι καλύτερα προετοιμασμένος όταν αυτή φτάσει. Στα λίγα χρόνια που μεσολάβησαν από το τέλος της πανδημίας Covid μέχρι την τελευταία επιδημία Έμπολα, υπήρξαν μεταδοτικές ασθένειες της αιμορραγικής νόσου Marburg από νυχτερίδες στη Ρουάντα, εξάρσεις δάγκειου πυρετού που μεταδίδεται από κουνούπια στη Νότια Αμερική και μια επιδημία Mpox (πρώην ευλογιά των πιθήκων) σε 130 χώρες.
Οι επιστήμονες, που πιστεύουν ότι η επόμενη πανδημία θα είναι μια μετάλλαξη της γρίπης, παρακολουθούν στενά ένα στέλεχος της γρίπης των πτηνών– γνωστό ως H5N1- το οποίο έχει μολύνει αγελάδες γαλακτοπαραγωγής και ανθρώπους στις ΗΠΑ και την Ευρώπη.
Ευτυχώς, λέει ο Μπόλικι, ο H5N1 δεν είναι τόσο αποτελεσματικός στη μετάδοση από άνθρωπο σε άνθρωπο, αν και θα μπορούσε να γίνει πιο λοιμογόνος μέσω γενετικής μετάλλαξης.
"Δεν φαίνεται να οδεύει προς την κατεύθυνση να γίνει η επόμενη πανδημία. Αλλά αυτό δεν οφείλεται στην επιτυχία που έχουμε σημειώσει στην ανάσχεσή του", προειδοποιεί.
