Του Κώστα Ράπτη
Κάθε θαύμα τρεις ημέρες – και ούτε. Η εξ αποστάσεως συνυπογραφή από τους προέδρους ΗΠΑ και Ιράν την Τετάρτη του μνημονίου συνεννόησης, το οποίο και επισήμως τερματίζει τις εχθροπραξίες που άρχισαν στις 28 Φεβρουαρίου δίνοντας χώρο 60 ημερών για τη διαπραγμάτευση μιας οριστικής συμφωνίας, υπήρξε, όπως και αν το δει κανείς, μείζων γεωπολιτική τομή. Όμως, δύο 24ωρα αργότερα, τα πάντα έμοιαζε να βρίσκονται στον αέρα.
Οι προγραμματισμένες για χθες Παρασκευή στη Γενεύη πρώτες συνομιλίες της δεύτερης φάσης ανάμεσα σε τεχνικές αντιπροσωπείες υπό τον αντιπρόεδρο των ΗΠΑ, Τζ. Ντ. Βανς, και τον πρόεδρο του ιρανικού Kοινοβουλίου, Μοχάμεντ Μπαγέρ Γαλιμπάφ, αναβλήθηκαν επ' αόριστον, μολονότι το διάστημα των 60 ημερών έχει αρχίσει να "τρέχει".
Ο άμεσος λόγος της εμπλοκής δεν είναι δύσκολο να διακριβωθεί. Το κράτος του Ισραήλ, το οποίο μαζί με τις ΗΠΑ εγκαινίασε τον πόλεμο (όπως επί πολλά έτη επιδίωκε), αλλά δεν συμμετείχε στην εκπόνηση του μνημονίου, άσκησε με αιματηρό τρόπο το "έμπρακτο βέτο" του στις αμερικανικές επιλογές, αποφασισμένο να διατηρήσει ελευθερία κινήσεων στον Λίβανο, παρά τις ρητές προβλέψεις της ενδιάμεσης συμφωνίας για παύση των εχθροπραξιών και σε αυτό το μέτωπο.
Μέχρι την ώρα που γράφονταν αυτές οι γραμμές, ο απολογισμός ήταν τουλάχιστον 18 νεκροί και 33 τραυματίες από τα πλήγματα που πραγματοποίησε από αέρος το Ισραήλ σε δέκα περιοχές του Λιβάνου τη νύχτα της Πέμπτης προς Παρασκευή, ενώ από ισραηλινής πλευράς ανακοινώθηκε ο θάνατος ενός αντισυνταγματάρχη και τριών στρατιωτών σε μάχες με τη Χεζμπολάχ.
"Με όλον τον σεβασμό προς τους Αμερικανούς, το Ισραήλ πρέπει να δηλώσει ξεκάθαρα σε όλο τον κόσμο ότι το αίμα των γιων μας και η ασφάλεια των πολιτών μας δεν ξεπουλιούνται. Όλος ο Λίβανος πρέπει να καεί", υπογράμμισε σε ανακοίνωσή του ο υπουργός Εθνικής Ασφάλειας, Ιταμάρ Μπεν Γκβιρ, προσωπικότητα της ακροδεξιάς και πολιτικός σύμμαχος του πρωθυπουργού Βενιαμίν Νετανιάχου.
Προηγουμένως είχε γίνει γνωστό ότι το Ισραήλ διεξάγει "επίμονες διαπραγματεύσεις" με τις ΗΠΑ με στόχο τη διατήρηση των στρατευμάτων του σε μια περιοχή σε βάθος έως και 10 χιλιομέτρων εντός του νότιου Λιβάνου.
Το ρίσκο είναι τεράστιο. Αφενός διότι το Ιράν διαμηνύει διά του Γαλιμπάφ ότι η ενδιάμεση συμφωνία δεν θα υλοποιηθεί εάν δεν γίνουν σεβαστές οι ιρανικές "κόκκινες γραμμές" (που προφανώς περιλαμβάνουν και τον Λίβανο), αφετέρου διότι η κυβέρνηση Τραμπ διαμήνυσε πως δεν σκοπεύει να σύρεται από τον στενότερο σύμμαχό της στη Μέση Ανατολή.
Βόμβα από τον Βανς
Το μήνυμα ανέλαβε να κομίσει ο Βανς, ο οποίος σε δηλώσεις-βόμβα τόνισε: "Αν ήμουν στο υπουργικό συμβούλιο της ισραηλινής κυβέρνησης, μάλλον δεν θα έκανα επίθεση στον μόνο ισχυρό σύμμαχο που μου έχει απομείνει οπουδήποτε σε ολόκληρο τον κόσμο". Υπενθύμισε δε ότι τα δύο τρίτα των αμυντικών όπλων που έχουν προστατεύσει το Ισραήλ "έχουν κατασκευαστεί από αμερικανικά χέρια και έχουν πληρωθεί με αμερικανικά δολάρια". Και πρόσθεσε: "Είστε μια χώρα 9 εκατομμυρίων. Απλώς δεν μπορείτε να λύσετε κάθε πρόβλημα εθνικής ασφάλειάς σας σκοτώνοντας".
"Η μάχη δεν τελείωσε, και άλλες προκλήσεις μάς περιμένουν. Απαιτούνται οξυδέρκεια, αποφασιστική υπεράσπιση των συμφερόντων ασφαλείας του Ισραήλ και, την ίδια ώρα, η διατήρηση της ζωτικής σημασίας σχέσης μας με τους Αμερικανούς φίλους μας, που παρέμειναν στο πλευρό μας σε αυτήν τη μάχη, μια σύμπραξη για την οποία τρέφουμε βαθιά εκτίμηση", απάντησε σιβυλλικά, ή μάλλον πυροσβεστικά, ο Νετανιάχου.
Είναι προφανές ότι ο Βανς εγκαινίασε επιθετικά την καμπάνια του για το χρίσμα των Ρεπουμπλικανών στις προεδρικές εκλογές του 2028, παίρνοντας τον ρόλο αυτού που είναι αποφασισμένος να τερματίσει έναν πόλεμο αντιδημοφιλή στο αμερικανικό εκλογικό σώμα και προσπερνώντας τον έτερο διεκδικητή, Μάρκο Ρούμπιο, ο οποίος, καίτοι υπουργός Εξωτερικών, σιωπά επιδεικτικά και φέρεται επιφυλακτικός προς τη συνεννόηση με το Ιράν.
Τι προβλέπει η ενδιάμεση συμφωνία
Το κείμενο της συμφωνίας προβλέπει πως το μεν Ιράν θα απελευθερώσει πλήρως (εντός 30 ημερών που απαιτούνται για κινήσεις αποναρκοθέτησης κτλ.) τη θαλάσσια κίνηση μέσω του Στενού του Ορμούζ ατελώς, η δε Ουάσινγκτον θα αναστείλει, από τη στιγμή της υπογραφής, τις κυρώσεις της που εμπόδιζαν τις πωλήσεις ιρανικού πετρελαίου. Δεσμεύεται επίσης η αμερικανική πλευρά να προχωρήσει στην άρση του συνόλου των κυρώσεων σε βάρος της Τεχεράνης σε περίπτωση σύναψης οριστικής συμφωνίας. Κατά τη διάρκεια των 60 ημερών οι δύο πλευρές θα αποφύγουν την ανατροπή του status quo σε ό,τι αφορά τη λειτουργία του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος ή την ανάπτυξη πρόσθετων αμερικανικών στρατευμάτων στην περιοχή, ενώ οι δύο κυβερνήσεις θα αφοσιωθούν στη διαπραγμάτευση επί του "πυρηνικού φακέλου". Ήδη με την ενδιάμεση συμφωνία το Ιράν επαναλαμβάνει τη θέση του ότι δεν θα προχωρήσει στη δημιουργία πυρηνικών όπλων, ενώ η Ουάσινγκτον φέρεται να συγκατατίθεται στην υπό προϋποθέσεις συνέχιση του ιρανικού προγράμματος ουρανίου, δίχως απομάκρυνση του υφιστάμενου αποθέματος υψηλού εμπλουτισμού, παρά με επιτόπια αραίωσή του υπό την επίβλεψη του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας.
Και το πλέον εντυπωσιακό: Οι ΗΠΑ δεσμεύτηκαν, εφόσον συναφθεί οριστική συμφωνία, να διευκολύνουν, σε συντονισμό με "περιφερειακούς εταίρους" τους, ήτοι τις αραβικές μοναρχίες του Κόλπου, τη διάθεση κεφαλαίων συνολικού ύψους 300 δισ. δολαρίων για τη δημιουργία ταμείου ανοικοδόμησης του Ιράν. Πρόκειται για εφεύρημα το οποίο, απαλλάσσοντας μεν τις ΗΠΑ από άμεσες χρηματοδοτικές δεσμεύσεις και κυρίως από την αποδοχή της υποχρέωσης καταβολής πολεμικών επανορθώσεων, ικανοποιεί (εάν τα πράγματα οδηγηθούν αισίως μέχρι τη σύναψη τελικής συμφωνίας) την απαίτηση των Ιρανών να αποκατασταθούν οι βλάβες που υπέστησαν. Όλα αυτά, ιδίως η τήρηση της προβλεπόμενης αλληλουχίας ενεργειών εκατέρωθεν, δικαιολογούν περίσκεψη.
Αλλά το βαθύτερο πρόβλημα σε σχέση με την προοπτική υλοποίησης των συμφωνηθέντων έγκειται στο ότι αμφότερα τα συμβαλλόμενα μέρη εμφανίζονται εσωτερικώς διχασμένα.
Στην αμερικανική πλευρά αυτό γίνεται σαφές από τον ορυμαγδό επικρίσεων που δέχεται ο Τραμπ από επιφανείς εκπροσώπους των "νεοσυντηρητικών" και των Ρεπουμπλικανών "ιεράκων". Ο γερουσιαστής Τζον Κόρνιν αξιολόγησε τη συμφωνία ως απλό "ιντερλούδιο", ο συνάδελφός του Ρότζερ Γουίκερ διαπίστωσε ότι αυτή βρίσκεται σε "πλήρη ασυμφωνία" με τους στόχους του προέδρου, ο Μπιλ Κάσιντι έκανε λόγο για τη "χειρότερη γκάφα ως προς την εξωτερική πολιτική εδώ και δεκαετίες", ενώ ο Τεντ Κρουζ κάλεσε τον Τραμπ να μη δώσει στους Ιρανούς "βουνά από μετρητά" για να "ξαναγίνουν απειλή για τις ΗΠΑ".
Γρίφοι Χαμενεΐ
Αλλά το πιο εντυπωσιακό είναι ότι παραπλήσια κατάσταση επικρατεί μεταξύ των Ιρανών ιθυνόντων, καίτοι η δική τους πλευρά κρίνεται ευρέως ως κερδισμένη.
Χαρακτηριστικό, από αυτή την άποψη, είναι το μήνυμα του ανώτατου ηγέτη, Μοτζταμπά Χαμενεΐ, ο οποίος ενέκρινε, παρά τις "προσωπικές διαφωνίες" που τόνισε ότι είχε αρχικά, την ενδιάμεση συμφωνία, όπως την επεξεργάσθηκε ο πρόεδρος Πεζεσκιάν και το υπ' αυτόν Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας, που προφανώς στοχοποιούνται ως υπεύθυνοι τυχόν αποτυχίας.
Θα πρέπει να είναι σαφές ότι τουλάχιστον για τους πλέον σκληροπυρηνικούς της ιρανικής ηγεσίας η εμπιστοσύνη προς την αμερικανική πλευρά απουσιάζει πλήρως και ότι η όποια διαπραγμάτευση θεωρείται απλή ανάπαυλα ή και εργαλείο διεξαγωγής ενός πολέμου ο οποίος δεν πρόκειται να τελειώσει σύντομα.
