Δεν είναι πολλοί οι δημόσιοι διανοούμενοι που μπορούν να πουν ότι έχουν αναφερθεί ακόμη και από τον κυβερνήτη Τζέιμς Τ. Κερκ του διαστημοπλοίου Enterprise, αλλά ο Φράνσις Φουκουγιάμα είναι ένας από αυτούς. Στην ταινία Star Trek VI: The Undiscovered Country, ο χαρακτήρας που υποδύεται ο Γουίλιαμ Σάτνερ βρίσκεται σε στοχαστική διάθεση και συνομιλεί με τον καγκελάριο των Κλίνγκον.
"Κάποιοι πιστεύουν ότι το μέλλον σημαίνει το τέλος της Ιστορίας", συλλογίζεται ο Κερκ. "Λοιπόν, δεν έχουμε ξεμείνει ακόμη από Ιστορία".
Όταν η ταινία κυκλοφόρησε το 1991, αλλά και τα χρόνια που ακολούθησαν, άκουγε κανείς συχνά τέτοιου είδους σχόλια. Ήταν αναφορές σε μια θέση τόσο διάσημη, ώστε σχεδόν δεν χρειαζόταν να εξηγηθεί. Είχε διατυπωθεί για πρώτη φορά σε ένα δοκίμιο 15 σελίδων του Φουκουγιάμα, τότε 36χρονου αναλυτή σε think tank, το οποίο δημοσιεύτηκε το καλοκαίρι του 1989 στο National Interest, ένα περιοδικό αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής με συντηρητικό προσανατολισμό. Ο τίτλος περιείχε ένα ερωτηματικό: The End of History? ("Το τέλος της Ιστορίας;"). Όταν, τρία χρόνια αργότερα, εκδόθηκε σε βιβλίο, ο τίτλος έγινε The End of History and the Last Man ("Το τέλος της Ιστορίας και ο τελευταίος άνθρωπος"). Ήταν όμως λεπτομέρειες που, όπως θα δούμε, χάθηκαν στην πορεία.
Το δοκίμιο έκανε τον συγγραφέα του διεθνώς γνωστό και έδωσε ώθηση στην καριέρα του ως πολιτικού επιστήμονα, φιλοσόφου και αναλυτή, με ειδίκευση στην εξωτερική πολιτική και την πολιτική οικονομία. Κυβερνήσεις και διοικητικά συμβούλια σε όλο τον κόσμο ζητούσαν τη συμβουλή του Φουκουγιάμα, από τα ανώτατα διοικητικά στελέχη της Ford μέχρι και τη σκηνή του Λίβυου δικτάτορα Μουαμάρ Καντάφι.
Όπως όμως προκύπτει από τα νέα απομνημονεύματά του —τα οποία είναι λιγότερο μια συμβατική αυτοβιογραφία και περισσότερο η ιστορία μιας ζωής αφιερωμένης στις ιδέες, που επανεξετάζει πνευματικές μετατοπίσεις και ακαδημαϊκές ρήξεις και, αντιθέτως, αναφέρεται ελάχιστα στον 40χρονο γάμο του συγγραφέα— το συγκεκριμένο δοκίμιο έγινε επίσης ένα είδος βαριδιού.
Τον ρωτώ πώς αισθάνεται σήμερα για εκείνο το άρθρο. Ίσως όπως θα μπορούσαν να αισθάνονται οι Beatles για τη μεγάλη επιτυχία που τους εκτόξευσε στην κορυφή, το She Loves You: ευγνώμονες για την επιτυχία, αλλά κουρασμένοι από το γεγονός ότι πρέπει να το ξαναπαίζουν ξανά και ξανά.
"Λοιπόν, λίγο και από τα δύο", λέει ο 73χρονος πλέον Φουκουγιάμα στον Guardian σε μια βιντεοκλήση από την Καλιφόρνια, μέσω ενός υπολογιστή που, παρεμπιπτόντως, έχει κατασκευάσει ο ίδιος. "Σίγουρα πιστεύω ότι δεν θα είχα λάβει την προσοχή που έλαβα αν είχα χρησιμοποιήσει έναν διαφορετικό τίτλο. Οπότε αυτό έκανε τη διαφορά".
Υπήρχε όμως και μια αρνητική πλευρά. "Ξέρετε, δέχομαι αυτά τα γελοία σχόλια στο διαδίκτυο. Αν ανεβάσω μια φωτογραφία των εγγονιών μου, γράφουν: "Α, νόμιζα ότι ήταν το τέλος των εγγονιών”".
Το μεγάλο λάθος γύρω από το "τέλος της Ιστορίας"
Το πρόβλημα, όπως το βλέπει ο Φουκουγιάμα, είναι μια παρεξήγηση 37 ετών — μια παρεξήγηση που ρίζωσε αμέσως μόλις δημοσιεύτηκε το δοκίμιο. Χάρη σε εκείνη τη σύντομη και αξιομνημόνευτη φράση, "το τέλος της Ιστορίας", οι άνθρωποι υπέθεσαν ότι ο Φουκουγιάμα υποστήριζε πως, καθώς ο Ψυχρός Πόλεμος έφτανε στο τέλος του και το Τείχος του Βερολίνου ήταν έτοιμο να πέσει, οι ανθρώπινες συγκρούσεις, ακόμη και τα ίδια τα ανθρώπινα γεγονότα, έφταναν στο τέλος τους.
Ότι όλες οι μεγάλες διαμάχες είχαν πλέον κριθεί, ότι δεν θα υπήρχαν άλλοι πόλεμοι και ότι ολόκληρος ο κόσμος επρόκειτο να ζήσει υπό μια φιλελεύθερη δημοκρατία αμερικανικού τύπου.
Όπως γράφει στο νέο του βιβλίο, In the Realm of the Last Man, η θέση του εκλήφθηκε ως έκφραση "αφελούς φιλελεύθερου θριαμβολογίας" και ο ίδιος έχει ερωτηθεί αρκετές φορές την εβδομάδα, κατά τη διάρκεια των τελευταίων τριών δεκαετιών, αν επιθυμεί να αποκηρύξει το επιχείρημά του. "Έχω γράψει χιλιάδες λέξεις και έχω δώσει δεκάδες συνεντεύξεις προσπαθώντας να απαντήσω σε αυτό το ερώτημα".
Πράγματι, μου λέει ότι αυτός ήταν "ένας από τους λόγους για τους οποίους έγραψα τα απομνημονεύματα: για να καταγράψω επιτέλους με πολύ σαφή τρόπο τι σκόπευα να πω, σε τι έκανα λάθος και σε τι πιστεύω ότι εξακολουθώ να έχω δίκιο".
Το βιβλίο καθιστά σαφές ότι το επιχείρημά του ήταν πολύ πιο σύνθετο, αντλώντας από τη χεγκελιανή σκέψη και εμπνεόμενο από έναν παλαιότερο ερμηνευτή του Χέγκελ, τον Αλεξάντρ Κοζέβ, από τον οποίο ο Φουκουγιάμα δανείστηκε και εκείνον τον κρίσιμο τίτλο.
Σύμφωνα με τον Κοζέβ, το τέλος της Ιστορίας ήταν η στιγμή κατά την οποία εμφανίστηκε μια αρχή ή ένα σύνολο ιδεών που δεν μπορούσαν να βελτιωθούν ως προς την ικανότητά τους να ικανοποιούν τους ανθρώπους που ζούσαν μέσα σε ένα σύστημα διαμορφωμένο από αυτές.
Ο ίδιος ο Κοζέβ είχε προτείνει παιχνιδιάρικα το έτος 1806 ως το τέλος της Ιστορίας, επειδή τότε, χάρη στην ήττα της πρωσικής μοναρχίας από τον Ναπολέοντα στη μάχη της Ιένας-Άουερστεντ, ο Ναπολέων έφερε στην καρδιά της παλιάς Ευρώπης τον κώδικα που έφερε το όνομά του — το νομικό πλαίσιο που προέκυψε από τη Γαλλική Επανάσταση.
Όπως γράφει ο Φουκουγιάμα, η επανάσταση του 1789 "καθιέρωσε τις θεμελιώδεις αρχές μιας σύγχρονης φιλελεύθερης τάξης, δηλαδή τις δύο αρχές της ελευθερίας και της ισότητας, ή της ισότητας μέσα στην ελευθερία".
Φυσικά, οι αρχές αυτές δεν εφαρμόστηκαν αμέσως ούτε πλήρως: ακόμη και την ώρα που ο Ναπολέων προέλαυνε στην Κεντρική Ευρώπη, οι γαλλικές αποικιακές αρχές κατέστελλαν μια εξέγερση σκλάβων στην Αϊτή.
"Το επιχείρημα του Κοζέβ ήταν ότι από τη στιγμή που η ιδέα της καθολικής ελευθερίας είχε διαδοθεί, ήταν απλώς θέμα χρόνου μέχρι αυτές οι αρχές να γίνουν αποδεκτές και να εφαρμοστούν σε ολόκληρο τον κόσμο". Ακόμη κι αν ο χρόνος που απαιτούνταν μετριόταν σε αιώνες και στο μεταξύ μεσολαβούσαν αμέτρητα γεγονότα —μεταξύ αυτών και δύο παγκόσμιοι πόλεμοι.
Αυτό ήταν το επιχείρημα που διατύπωνε ο Φουκουγιάμα το 1989. Δεν υποστήριζε ότι η φιλελεύθερη δημοκρατία ήταν τέλεια ή ότι είχε επιτευχθεί παντού και ότι όλες οι συγκρούσεις είχαν τελειώσει. Υποστήριζε μάλλον ότι τα στοιχεία είχαν καταστεί πειστικά πως δεν υπήρχε κάποια καλύτερη κατευθυντήρια αρχή ή σύστημα.
Και ο Φουκουγιάμα εξακολουθεί να διατηρεί αυτή την άποψη.
"Τα τελευταία 30 και πλέον χρόνια λέω ότι αναζητώ ένα εναλλακτικό σύστημα που να ισχυρίζεται ότι ικανοποιεί περισσότερο τις ανθρώπινες ανάγκες από τη φιλελεύθερη δημοκρατία. Και έχουν εμφανιστεί αρκετοί υποψήφιοι. Κάποιους από αυτούς τους θεωρώ πολύ απίθανους".
Αναφέρει ως ένα τέτοιο παράδειγμα τη θεοκρατία ιρανικού τύπου. Το κινεζικό μοντέλο είναι, κατά τη γνώμη του, πιο σοβαρός υποψήφιος.
Ως αυταρχικό σύστημα, λέει, μπορεί να λαμβάνει αποφάσεις πιο αποτελεσματικά από μια φιλελεύθερη δημοκρατία. "Άρα το ερώτημα για μένα είναι: είναι αυτό επίσης ένα βιώσιμο σύστημα; Θα δούμε να αναπαράγεται σε άλλα μέρη σε 30 χρόνια; Και αυτό παραμένει ένα ανοιχτό ερώτημα".
Εάν, μέσα στην επόμενη γενιά περίπου, η Κίνα αποδειχθεί πολύ πιο επιτυχημένη από τις ΗΠΑ, με ένα μοντέλο που μπορεί να εξαχθεί και να ικανοποιεί τις ανθρώπινες ανάγκες, τότε ο Φουκουγιάμα υπόσχεται ότι θα είναι "απολύτως πρόθυμος να παραδεχθεί ότι έκανα λάθος ως προς τη θεμελιώδη υπόθεση".
Η φιλελεύθερη δημοκρατία υπό πίεση
Αποδέχεται επίσης ότι η σημερινή συναίνεση γύρω από τη φιλελεύθερη δημοκρατία απέχει πολύ από το να είναι καθολική και ότι ιδιαίτερα ευάλωτο είναι το "φιλελεύθερο" σκέλος αυτής της ιδέας — η πίστη δηλαδή στους περιορισμούς και στους θεσμικούς ελέγχους πάνω στην εκλεγμένη εξουσία.
Γράφει ότι αυτό συμβαίνει εν μέρει επειδή η υποστήριξη αυτών των περιορισμών βασιζόταν συχνά στη συλλογική μνήμη του πόσο επικίνδυνος μπορεί να γίνει ο κόσμος χωρίς αυτούς. Μια νεότερη γενιά που έχει γνωρίσει μόνο ειρήνη και ευημερία και για την οποία οι τυραννίες των μέσων του 20ού αιώνα αποτελούν αρχαία ιστορία, θα έχει μόνο αμυδρή επίγνωση των κινδύνων μιας ανεξέλεγκτης, ανελεύθερης εξουσίας.
Όμως, δεν αποτελεί ο Ντόναλντ Τραμπ —που γεννήθηκε μόλις έναν χρόνο μετά την ήττα του ναζισμού— απόδειξη ότι ακόμη και η εγγύτητα με αυτή τη σκοτεινή ιστορία δεν συνεπάγεται σεβασμό στα θεσμικά αναχώματα που επιβάλλει η φιλελεύθερη δημοκρατία; Πώς εξηγούμε την αδιαφορία του Αμερικανού προέδρου απέναντι σε αυτόν τον κίνδυνο;
"Ξέρετε, αυτό είναι ένα από τα μεγάλα ψυχολογικά ερωτήματα που θα πρέπει να απαντήσουν οι μελλοντικοί ιστορικοί. Είχε αυτή την παράξενη έλξη όχι μόνο προς τη σημερινή Ρωσία και τον Βλαντίμιρ Πούτιν, αλλά ήδη από τη δεκαετία του 1980 είχε επισκεφθεί τη Μόσχα. Τότε είχε αγοράσει ολοσέλιδες διαφημίσεις επιτιθέμενος στο ΝΑΤΟ, όταν βρισκόμασταν ακόμη στη μέση του Ψυχρού Πολέμου.
"Εννοώ ότι, κατά κάποιον τρόπο, έχει να κάνει με την έλλειψη οποιασδήποτε ηθικής πυξίδας πέρα από το προσωπικό του συμφέρον. Βασικά, τον απασχολεί αν μπορεί να βγάλει χρήματα και, αν μπορείς να βγάλεις χρήματα σε μια τυραννία, αυτό είναι μια χαρά για εκείνον".
Αξίζει να κατανοήσουμε τι εννοούσε ο Φουκουγιάμα όλα αυτά τα χρόνια, διότι, όταν το κάνεις, ανακαλύπτεις μια ιδέα πολύ πιο ενδιαφέρουσα από τις απλοποιημένες εκδοχές της θεωρίας του που κυριάρχησαν.
Η τελευταία παράγραφος του αρχικού δοκιμίου του, άλλωστε, έλεγε: "Το τέλος της Ιστορίας θα είναι μια πολύ θλιβερή εποχή".
Με το θεμελιώδες πολιτικό ερώτημα να έχει ουσιαστικά επιλυθεί, έστω κι αν η λύση του απέχει πολύ από το να έχει πραγματοποιηθεί, "ο παγκόσμιος ιδεολογικός αγώνας που απαιτούσε τόλμη, θάρρος, φαντασία και ιδεαλισμό θα αντικατασταθεί από οικονομικούς υπολογισμούς, την αδιάκοπη επίλυση τεχνικών προβλημάτων, περιβαλλοντικές ανησυχίες και την ικανοποίηση εξεζητημένων καταναλωτικών απαιτήσεων".
Όπως γράφει σήμερα ο Φουκουγιάμα: "Το ον που αναδύεται στο τέλος της Ιστορίας είναι συνήθως κάποιος απαλλαγμένος από τον αγώνα, το ρίσκο και τη φιλοδοξία, κάποιος που ο φιλόσοφος Νίτσε ονόμασε "Τελευταίο Άνθρωπο”. Εδώ και αρκετό καιρό ζούμε στη σφαίρα του Τελευταίου Ανθρώπου".
Από τη στιγμή που αυτή η ιδέα αναλυθεί, ακόμη και όσοι διαφωνούν με την ερμηνεία του Φουκουγιάμα για το 1989 θα πρέπει να παραδεχθούν ότι είχε μια σχεδόν ανατριχιαστικά εύστοχη αίσθηση για όσα θα ακολουθούσαν.
Αυτό που προέβλεπε ήταν ότι οι φιλελεύθερες δημοκρατικές κοινωνίες μπορεί να αποδεικνύονταν ικανές να προσφέρουν σταθερότητα και σχετική υλική άνεση, αλλά κάτι βαθύ θα εξακολουθούσε να λείπει.
Επικαλείται την έννοια του Σωκράτη για το thymos, δηλαδή τη μαχητικότητα ή το πάθος — εκείνο το μέρος της ψυχής που επιθυμεί τον σεβασμό ή την εκτίμηση των άλλων ανθρώπων.
Ο τελευταίος άνθρωπος μπορεί να έχει καλυμμένες τις βασικές οικονομικές του ανάγκες, αλλά θα εξοργιστεί εάν πιστεύει ότι δεν λαμβάνει την αναγνώριση που δικαιούται. Πρόκειται, τελικά, για την απλή επιθυμία να γίνεται σεβαστή η ίση αξιοπρέπεια κάθε ανθρώπου.
Ο Τραμπ και η ανάγκη για αναγνώριση
Διαβάζοντας αυτά τα αποσπάσματα, είναι δύσκολο να μη σκεφτεί κανείς την παγκόσμια άνοδο του εθνικιστικού λαϊκισμού και, ειδικότερα, το κίνημα MAGA.
"Οι μάζες των ανθρώπων που πηγαίνουν στις συγκεντρώσεις του Ντόναλντ Τραμπ αισθάνονται ότι οι φιλελεύθερες ελίτ δεν τους σέβονται", λέει ο Φουκουγιάμα.
"Ένα από τα πράγματα που εκτόξευσαν τον Τραμπ στην κορυφή του αμερικανικού πολιτικού συστήματος είναι η αναγνώρισή του ότι αυτοί οι άνθρωποι ένιωθαν πως δεν τους σέβονταν και το γεγονός ότι βρήκε έναν τρόπο να τους μιλήσει χωρίς να δείχνει αυτή την περιφρόνηση.
"Δεν χρησιμοποιεί δύσκολες λέξεις. Λέει ανόητες ιστορίες που θεωρούν πολύ αστείες και, ξέρετε, οι μορφωμένοι άνθρωποι σοκάρονται από αυτές".
Αυτό, λέει, αποτελεί μία από τις βασικές προκλήσεις για τους Δημοκρατικούς.
"Αν πραγματικά θέλετε να λύσετε αυτό το πρόβλημα της ισότιμης κατανομής του σεβασμού… αφορά τόσο την ακρόαση όσο και την ομιλία. Νομίζω ότι πολλοί πολιτικοί της ελίτ στην πραγματικότητα δεν ακούν ανθρώπους που δεν τους μοιάζουν. Δεν ακούν απαραίτητα τους απλούς ανθρώπους και επίσης δεν ξέρουν πώς να μιλούν στους απλούς ανθρώπους".
Σημειώνει την απόγνωση των Δημοκρατικών, οι οποίοι "αναζητούν υποψηφίους από την εργατική τάξη που μπορούν να προωθήσουν" στις ενδιάμεσες εκλογές του Νοεμβρίου, αλλά υποστηρίζει ότι "η ισότιμη κατανομή του σεβασμού απαιτεί τόσο πολιτικές που κατανέμουν πιο ισότιμα τα πραγματικά υλικά οφέλη όσο και ένα διαφορετικό είδος πολιτικού λόγου".
Σε αυτό το πλαίσιο, θεωρεί ενδιαφέρουσα την περίπτωση του πρώην δημάρχου του Σικάγου και πιθανού υποψηφίου για την προεδρία το 2028, Ραμ Εμάνουελ, ενός ανθρώπου με ύφος "μαχητή του δρόμου", ο οποίος είναι επίσης, σύμφωνα με τον Φουκουγιάμα, "πολύ αστείος".
Το άλλο χαρακτηριστικό γνώρισμα του τελευταίου ανθρώπου είναι η δίψα για μια υπόθεση, για έναν αγώνα ζωής και θανάτου που θα μπορούσε να προσδώσει νόημα στη ζωή του.
Το 1989, ο Φουκουγιάμα προέβλεψε "μια ισχυρή νοσταλγία" για την εποχή κατά την οποία τέτοιες μάχες μαίνονταν — και αυτό επίσης μοιάζει με προφητική ματιά στη δική μας εποχή.
"Βασικά, ζούμε σε μια πραγματικά παράξενη εποχή", λέει σήμερα.
Κοιτάζει πίσω στη Γερμανία της δεκαετίας του 1930. "Μόλις είχαν χάσει έναν φρικτό πόλεμο, με εκατομμύρια νεκρούς. Μετά ήρθε ο υπερπληθωρισμός. Όλες οι αποταμιεύσεις των ανθρώπων εξαφανίστηκαν. Υπήρχε αστάθεια στους δρόμους της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης και έτσι —δεν αποτελεί δικαιολογία— αλλά μπορείς να καταλάβεις γιατί οι άνθρωποι θα μπορούσαν να προσελκυστούν από εξτρεμιστικές ιδεολογίες εκείνη την εποχή.
"Αλλά αυτός δεν είναι ο κόσμος στον οποίο ζούμε το 2026. Ξέρετε, είμαστε στην πραγματικότητα αρκετά σταθεροί, ειρηνικοί. Και παρ’ όλα αυτά βρίσκεις ανθρώπους τόσο στην Αριστερά όσο και στη Δεξιά να λένε: "Αυτός είναι ο χειρότερος δυνατός κόσμος”.
"Στην Αμερική έχουμε τη Δεξιά του MAGA που λέει ότι η Αμερική πεθαίνει. Ότι σκοτώνεται από την άλλη πλευρά. Και είναι πολύ δύσκολο να καταλάβεις πώς μπορούν να το υποστηρίζουν αυτό έχοντας οποιαδήποτε αίσθηση της Ιστορίας".
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και η "πραγματικότητα" στο διαδίκτυο
Για την Αριστερά, τουλάχιστον, δεν έχει συμβάλει η κλιματική κρίση σε αυτή τη διάθεση υπαρξιακής καταστροφής;
Ο Φουκουγιάμα αμφιβάλλει.
"Κάθομαι στην Καλιφόρνια. Έχει μια άνετη θερμοκρασία 21 βαθμών Κελσίου. Ξέρετε, δεν καίγομαι όπως εσείς στην Ευρώπη, οπότε ίσως είναι απλώς η προσωπική μου κατάσταση. Αλλά πιστεύω ότι το κλίμα παραμένει ένα αρκετά αφηρημένο ζήτημα για πολλούς ανθρώπους".
Στρέφει την προσοχή του αλλού.
"Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και το διαδίκτυο γενικότερα έχουν επιτρέψει αυτή την τεράστια αποσύνδεση ανάμεσα στην πραγματική, υλική ζωή και σε αυτό που οι άνθρωποι βιώνουν στο διαδίκτυο".
Αναφέρει ως χαρακτηριστικό παράδειγμα τις στρατιές νεαρών ανδρών της λεγόμενης manosphere, οι οποίοι περνούν τις ημέρες τους παίζοντας ηλεκτρονικά παιχνίδια, τροφοδοτούνται ταυτόχρονα με μια ψευδώς ζοφερή εικόνα του κόσμου και λαχταρούν μια υπόθεση για την οποία αξίζει να πεθάνουν.
Αυτό αποτελεί, σύμφωνα με τον ίδιο, μια απεικόνιση του φαινομένου για το οποίο προειδοποιούσε στην τελευταία φράση του δοκιμίου του 1989:
"Ίσως η ίδια αυτή προοπτική αιώνων ανίας στο τέλος της Ιστορίας να χρησιμεύσει ώστε να κάνει την Ιστορία να ξεκινήσει ξανά".
Από τη Δεξιά στην Αριστερά
Υπάρχει ένα κεφάλαιο στο νέο βιβλίο του, ο τίτλος του οποίου υποδηλώνει την άλλη ιστορία που αφηγούνται τα απομνημονεύματα: On Changing Your Mind ("Αλλάζοντας γνώμη").
Ο Φουκουγιάμα έχει κάνει το σχετικά σπάνιο πολιτικό ταξίδι από τη Δεξιά προς την Αριστερά.
Πρώην αξιωματούχος στις κυβερνήσεις των Ρόναλντ Ρίγκαν και Τζορτζ Μπους, αφηγείται την περίοδο κατά την οποία ήταν μαθητής του γνωστού συντηρητικού ακαδημαϊκού Άλαν Μπλουμ, καθώς και μέλος της ομάδας των νεοσυντηρητικών διανοουμένων που προετοίμασαν το ιδεολογικό έδαφος για την εισβολή στο Ιράκ το 2003.
Ο Φουκουγιάμα αποκήρυξε την υποστήριξή του στον πόλεμο τον Φεβρουάριο του 2004.
Στο βιβλίο παραδέχεται ανοιχτά ότι αυτό που τον εμπόδισε να απομακρυνθεί νωρίτερα ήταν, εν μέρει, κάτι λιγότερο ιδεολογικό και περισσότερο κοινωνικό και ανθρώπινο: δεν ήθελε να διαλύσει φιλίες που εκτιμούσε βαθιά.
Η αποχώρησή του από τη Δεξιά, ωστόσο, δεν περιορίστηκε στην εξωτερική πολιτική.
Ενώ οι πρώην συνάδελφοί του έβλεπαν το κράτος μόνο ως ένα εμπόδιο που έπρεπε να απομακρυνθεί, οι δικές του μελέτες για τις κοινωνίες σε ολόκληρο τον κόσμο τον οδήγησαν στο συμπέρασμα ότι ένα ικανό κράτος είναι απαραίτητο.
Σαν να επιβεβαιώνει πόσο μακριά έχει ταξιδέψει πολιτικά, ένα από τα κεφάλαια του βιβλίου έχει τον τίτλο Learning to Love Bureaucrats ("Μαθαίνοντας να αγαπώ τους γραφειοκράτες").
Η ιαπωνοαμερικανική καταγωγή
Τον ρωτώ εάν η οπτική του για τον κόσμο μπορεί να διέφερε από εκείνη άλλων Ρεπουμπλικανών και συντηρητικών εξαιτίας της ιαπωνοαμερικανικής καταγωγής του, στην οποία αναφέρεται συγκινητικά στο βιβλίο.
Αφηγείται την ιστορία της γιαγιάς του, μιας "νύφης μέσω φωτογραφίας", η οποία έφυγε από την Ιαπωνία σε ηλικία 21 ετών, όταν την έβαλαν "μόνη της σε ένα πλοίο για το Λος Άντζελες, όπου επρόκειτο να παντρευτεί έναν άγνωστο, δέκα χρόνια μεγαλύτερό της".
Μιλά επίσης για έναν θείο του που έμεινε "χωρίς ούτε μία δεκάρα", όταν το κατάστημα που είχε δημιουργήσει ουσιαστικά κατασχέθηκε, αφού, όπως όλοι οι Ιαπωνοαμερικανοί στη δυτική ακτή, εγκλείστηκε σε στρατόπεδο κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Είδε άραγε τα πράγματα διαφορετικά επειδή ανήκε σε μια εθνοτική μειονότητα που είχε βιώσει μια πικρή ιστορία αποκλεισμού;
"Όχι, δεν το νομίζω", απαντά αμέσως. "Σε όλη μου τη ζωή προσπάθησα να αποφεύγω να σκέφτομαι τον εαυτό μου ως Ασιάτη-Αμερικανό, επειδή απλώς δεν μου αρέσει αυτού του είδους η πολιτική ταυτότητας.
"Είναι αλήθεια ότι μετά την 11η Σεπτεμβρίου υπήρχαν κάποιοι άνθρωποι της αμερικανικής Δεξιάς που έλεγαν: "Λοιπόν, θα έπρεπε να βάλουμε τους Αραβοαμερικανούς σε στρατόπεδα”. Και, ναι, φυσικά, θεωρούσα ότι αυτό ήταν πραγματικά λάθος, με βάση την οικογενειακή μου ιστορία. Αλλά δεν νομίζω ότι αυτό με έκανε ιδιαίτερα ευαίσθητο σε τέτοιου είδους ζητήματα".
Ο κόσμος άλλαξε — και μαζί του άλλαξε γνώμη
Αυτό που άλλαξε τη σκέψη του ήταν ένας κόσμος που άλλαζε.
Ακόμη κι αν εξακολουθεί να πιστεύει ότι το μεγάλο ερώτημα έχει επιλυθεί, τα γεγονότα έχουν σημασία.
Ο πόλεμος στο Ιράκ και η οικονομική κρίση του 2008 ανέτρεψαν την κοσμοθεωρία του.
Όπως το θέτει ο ίδιος:
"Αν είσαι διανοούμενος και πιστεύεις ορισμένα πράγματα σχετικά με τη χρήση στρατιωτικής ισχύος στην εξωτερική πολιτική και σχετικά με τις μη ρυθμιζόμενες αγορές στην οικονομία, και και τα δύο οδηγούν σε μεγάλες καταστροφές, οφείλεις να επανεξετάσεις ορισμένες από αυτές τις παραδοχές".
Για τον Φράνσις Φουκουγιάμα, το τέλος της Ιστορίας δεν σήμαινε ποτέ το τέλος της σκέψης.
