Για χρόνια, η ευρωπαϊκή ακροδεξιά φαινόταν να βρίσκεται αντιμέτωπη με μια επιλογή: να μετριάσει τη στάση της ή να παραμείνει στο περιθώριο. Η σαρωτική νίκη του κόμματος Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) στη Σαξονία-Άνχαλτ υποδηλώνει ότι μπορεί να υπάρχει και μια τρίτη επιλογή — να ριζοσπαστικοποιηθεί και να κερδίσει.
Η επίδοση του κόμματος στις εκλογές του περασμένου Σαββατοκύριακου, όπου συγκέντρωσε το 44% των ψήφων, κατέρριψε μια ευρέως διαδεδομένη αντίληψη στους κύριους πολιτικούς κύκλους της Ευρώπης ότι η ακροδεξιά ήταν κατά κάποιον τρόπο προορισμένη να μετριάσει τη στάση της καθώς θα πλησίαζε στην εξουσία.
Αυτός ήταν σε γενικές γραμμές ο δρόμος που ακολούθησαν η Τζόρτζια Μελόνι στην Ιταλία και η Μαρίν Λεπέν στη Γαλλία. Η στροφή της Ιταλίδας πρωθυπουργού προς το πολιτικό κατεστημένο, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά την ΕΕ και το ΝΑΤΟ, έδωσε μάλιστα όνομα στο φαινόμενο: "Μελονοποίηση" ("Melonization"). Η Λεπέν, από την πλευρά της, έχει περάσει χρόνια "αποδαιμονοποιώντας" το κόμμα της, εγκαταλείποντας τις εκκλήσεις για έξοδο από την ΕΕ και αποστασιοποιώντας το κόμμα από τη Ρωσία μετά την εισβολή της Μόσχας στην Ουκρανία.
Το AfD κινήθηκε προς την αντίθετη κατεύθυνση, εντείνοντας τη ρητορική του κατά της μετανάστευσης και κατά του Ισλάμ, καθώς και τη φιλορωσική του στάση — και παρ’ όλα αυτά συνεχίζει να ενισχύεται στις κάλπες.
Με την ακροδεξιά να καταγράφει ισχυρές επιδόσεις στις δημοσκοπήσεις ενόψει σημαντικών εκλογικών αναμετρήσεων που αναμένονται φέτος και του χρόνου στη Σουηδία, τη Γαλλία, την Ισπανία, την Πολωνία και την Ιταλία, η επιτυχία του AfD έχει προκαλέσει αντίκτυπο πολύ πέρα από την ανατολική Γερμανία. Θέτει ένα ακόμη πιο ανησυχητικό ενδεχόμενο για το ευρωπαϊκό πολιτικό κατεστημένο: ότι το επόμενο κύμα λαϊκιστών διεκδικητών της εξουσίας μπορεί να έχει λιγότερους λόγους να μιμηθεί τη Μελόνι ή τη Λεπέν — και περισσότερα κίνητρα να αντιγράψει το AfD.
Τα εκλογικά αποτελέσματα στη Σαξονία-Άνχαλτ αποτελούν απόδειξη ότι "οι εθνικιστικές και ταυτοτικές πολιτικές" είναι "ακριβώς το είδος πολιτικής που χρειαζόμαστε για να κερδίσουμε τις εκλογές και να σώσουμε τις χώρες μας", δήλωσε ο Αφόνσο Γκονσάλβες, ηγέτης του υπερεθνικιστικού πορτογαλικού κινήματος Reconquista, σύμφωνα με το Politico.
Ο Ιταλός πρώην στρατηγός Ρομπέρτο Βανάτσι, ο οποίος αμφισβητεί τη Μελόνι από την ακροδεξιά πτέρυγα που εκείνη κατείχε στο παρελθόν, χαιρέτισε επίσης τη νίκη. "Τώρα, συνεχίστε να μας αποκαλείτε εξτρεμιστές", έγραψε στην πλατφόρμα X. "Εάν ο μισός πληθυσμός τάσσεται στο πλευρό του AfD, οι κατηγορίες περί εξτρεμισμού, εξ ορισμού, εξατμίζονται και εξαφανίζονται".
Από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ παρενέβη μέσω της πλατφόρμας κοινωνικής δικτύωσης Truth Social: "Ουάου! Το Λαϊκιστικό Κόμμα στη Γερμανία μόλις είχε μια πραγματικά μεγάλη βραδιά. Επιτέλους βαρέθηκαν τους απολύτως φρικτούς κανόνες και κανονισμούς για τη μετανάστευση, οι οποίοι έχουν πλήξει τόσο πολύ τη Γερμανία. ΑΝΕΒΑΙΝΟΥΝ και δεν πρόκειται να το ανεχθούν άλλο! MGGA!!!"
Εν τω μεταξύ, στην Ιταλία και τη Γαλλία, η Λεπέν και η Μελόνι απέφυγαν να σχολιάσουν.
Διαφορετικές πορείες
Το ρήγμα δεν είναι καινούργιο. Ο γαλλικός Εθνικός Συναγερμός διέκοψε τις σχέσεις του με το AfD ενόψει των ευρωεκλογών του 2024, λόγω δηλώσεων υποψήφιων του γερμανικού κόμματος που βρίσκονταν στην κορυφή των ψηφοδελτίων του και υποβάθμιζαν τη σημασία της συμμετοχής στη ναζιστική παραστρατιωτική οργάνωση των SS.
Μετά την ψηφοφορία στη Σαξονία-Άνχαλτ, ο Ζαν-Φιλίπ Τανγκί, βουλευτής του Εθνικού Συναγερμού, δήλωσε στη γαλλική τηλεόραση ότι ήταν "σοκαρισμένος" από το γεγονός ότι τόσοι πολλοί "ψήφισαν ανθρώπους που υποβαθμίζουν το ναζιστικό παρελθόν της Γερμανίας".
Αντίθετα, το AfD έχει σημειώσει ραγδαία άνοδο, εν μέρει επειδή έδωσε μεγαλύτερο ρόλο σε ορισμένες από τις πιο ριζοσπαστικές προσωπικότητές του. Ο Ούλριχ Ζίγκμουντ, ηγέτης του κόμματος στη Σαξονία-Άνχαλτ, έγινε για πρώτη φορά γνωστός σε εθνικό επίπεδο το 2024, λόγω της συμμετοχής του σε μια συνάντηση κεκλεισμένων των θυρών στο Πότσνταμ, όπου συζητήθηκαν σχέδια για μαζικές απελάσεις μεταναστών.
Το AfD υποστηρίζει αυτό που αποκαλεί "επαναμετανάστευση" -ενθαρρύνοντας ανθρώπους με μεταναστευτική καταγωγή να επιστρέψουν στις χώρες προέλευσης της εθνοτικής τους καταγωγής. Το πρόγραμμα του κόμματος στη Σαξονία-Άνχαλτ προέβλεπε "οικονομικά και μη οικονομικά κίνητρα" με στόχο να ωθήσει τους νόμιμα εγκατεστημένους μετανάστες να εγκαταλείψουν τη χώρα.
Το φετινό καλοκαίρι, ορισμένα από τα ανώτερα στελέχη του κόμματος συμμετείχαν σε μια "σύνοδο κορυφής για την επαναμετανάστευση", με κεντρικό ομιλητή τον Γκρέγκορι Μποβίνο, πρώην διοικητή της Συνοριοφυλακής των ΗΠΑ, ο οποίος υποστήριξε τις μαζικές απελάσεις και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού. Συναντήθηκαν με άλλους ακροδεξιούς πολιτικούς και ακτιβιστές από κόμματα όπως το ισπανικό Vox και το βρετανικό Restore Britain, καθώς και με τον Αυστριακό εθνοεθνικιστή Μάρτιν Σέλνερ, στον οποίο απαγορεύτηκε η είσοδος στη Γερμανία μετά τη συμμετοχή του στην εκδήλωση του Πότσνταμ.
Στην Πορτογαλία, ο Γκονσάλβες εξετάζει το ενδεχόμενο να ιδρύσει ένα πλήρως οργανωμένο πολιτικό κόμμα, προκειμένου να ανταγωνιστεί το ακροδεξιό κόμμα Chega. Δημοσκόπηση που πραγματοποιήθηκε για λογαριασμό της Reconquista και κοινοποιήθηκε στο Politico έδειξε ότι το κίνημα θα μπορούσε να συγκεντρώσει περίπου το 5% των ψήφων σε γενικές εκλογές.
Η πιθανή διεκδίκηση πολιτικής εξουσίας από τη Reconquista αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης ευρωπαϊκής τάσης, στο πλαίσιο της οποίας ακτιβιστές αμφισβητούν τα ακροδεξιά κόμματα, τοποθετούμενοι ακόμη πιο δεξιά από αυτά σε ζητήματα όπως η μετανάστευση. Ο Γκονσάλβες έχει προτείνει την ανάκληση της πορτογαλικής υπηκοότητας από μετανάστες στις περιπτώσεις που αυτή τους χορηγήθηκε, κατά την άποψή του, "παράνομα" και "ενάντια στις αξίες του έθνους μας και της ταυτότητάς μας".
Στη Γαλλία, ανερχόμενες προσωπικότητες όπως η Σάρα Κνάφο, μέλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, το κόμμα της οποίας είναι σύμμαχος του AfD, έχουν αποκτήσει δυναμική με προεκλογικές στρατηγικές παρόμοιες με εκείνες που εφαρμόστηκαν στη Σαξονία-Άνχαλτ, συνδυάζοντας ακροδεξιές θέσεις με έντονη οπτική ταυτότητα.
"Υπάρχει ένα πριμ υπέρ της ριζοσπαστικής ρητορικής", δήλωσε ο Ζερόμ Ζαμέν, καθηγητής πολιτικών επιστημών στο Πανεπιστήμιο της Λιέγης στο Βέλγιο, ο οποίος έχει μελετήσει τα λαϊκιστικά κινήματα στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ. "Αποδίδει, περισσότερο απ’ ό,τι στο παρελθόν".
Ριζοσπαστικό rebranding
Το κατά πόσο ο ριζοσπαστισμός του AfD θα αποτελέσει επιτυχημένη συνταγή και εκτός των προπυργίων του στην ανατολική Γερμανία παραμένει ανοιχτό ερώτημα. Ενώ κινητοποιεί το πιο ριζοσπαστικό τμήμα του εκλογικού σώματος, ταυτόχρονα απομακρύνει πολλούς ψηφοφόρους. Αυτό σημαίνει ότι μπορεί να αποφέρει σημαντικές νίκες σε τοπικό επίπεδο, αλλά να αποτυγχάνει σε εθνικό επίπεδο, όπου οι υποψήφιοι χρειάζεται να απευθύνονται σε ένα ευρύτερο τμήμα του εκλογικού σώματος.
Τα κυρίαρχα γερμανικά κόμματα έχουν επίσης δεσμευτεί να μην συνεργαστούν ή να σχηματίσουν κυβερνητικό συνασπισμό με το AfD. Αυτό το λεγόμενο "τείχος προστασίας" ήδη δυσκολεύει το κόμμα να σχηματίσει κυβέρνηση στη Σαξονία-Άνχαλτ, όπου υπολείπεται κατά τρεις έδρες της απόλυτης πλειοψηφίας. Σε εθνικό επίπεδο, όπου το AfD καταγράφει ποσοστό 28% στις δημοσκοπήσεις, το ενδεχόμενο αυτό φαίνεται να απέχει πολύ από το να γίνει πραγματικότητα.
Στη Γαλλία, ο ακροδεξιός πολιτικός και πολεμιστής της πολιτικής αντιπαράθεσης Ερίκ Ζεμούρ προσπάθησε να κινηθεί ακόμη πιο δεξιά από τη Μαρίν Λεπέν, καταγράφοντας υψηλότερα ποσοστά από εκείνη στα πρώτα στάδια της προεκλογικής εκστρατείας για τις προεδρικές εκλογές του 2022, για να καταρρεύσει τελικά στις ίδιες τις εκλογές.
Η πρόκληση του Ζεμούρ τελικά ωφέλησε τη Λεπέν, δήλωσε πρώην υψηλόβαθμο στέλεχος του κόμματός του, στο οποίο παραχωρήθηκε ανωνυμία προκειμένου να μιλήσει ανοιχτά. "Την έκανε να φαίνεται λιγότερο ακραία και, με αυτόν τον τρόπο, της έκανε χάρη", δήλωσε ο πολιτικός.
Και έπειτα υπάρχει το πρόβλημα της διακυβέρνησης. Μόλις βρεθούν πραγματικά στην εξουσία, οι λαϊκιστικές πολιτικές πλατφόρμες έχουν την τάση να προσκρούουν στην πραγματικότητα, είτε αυτή είναι οικονομική είτε θεσμική.
Αυτό, με τη σειρά του, τους εκθέτει στις ίδιες κατηγορίες που οι ίδιοι απηύθυναν επί χρόνια στα κεντρώα κόμματα: ότι αδυνατούν να βελτιώσουν ουσιαστικά τη ζωή των πολιτών τους και ότι θα πρέπει να κάνουν χώρο σε εκείνους που μπορούν να το πετύχουν.
Στην Ουγγαρία, η 16χρονη διακυβέρνηση του Βίκτορ Όρμπαν έληξε με συντριπτική εκλογική ήττα νωρίτερα φέτος, αφού ο πιο αυταρχικός ηγέτης της ΕΕ απέτυχε να υλοποιήσει μια σειρά από υποσχέσεις. Στις ΗΠΑ, μια κρίση κόστους ζωής που τροφοδοτείται από τις πολιτικές της κυβέρνησης Τραμπ αφήνει πολλούς Αμερικανούς πίσω και έχει πλήξει τα ποσοστά αποδοχής της κυβέρνησης ενόψει των ενδιάμεσων εκλογών.
Ο Ζαμέν, ο πολιτικός επιστήμονας, απέρριψε την άποψη ότι η άνοδος του AfD ή η άνοδος των διαδικτυακών ακροδεξιών ακτιβιστών διαφέρει ως προς τη φύση της από προηγούμενα κύματα λαϊκισμού στην Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένης της εμπρηστικής ρητορικής.
"Είχαμε τον Τραμπισμό πριν τον αποκτήσουν οι Αμερικανοί, με τον [αείμνηστο Ιταλό πρωθυπουργό Σίλβιο] Μπερλουσκόνι", δήλωσε ο Ζαμέν.
Η διαφορά, όπως είπε, ήταν το διεθνές πολιτικό περιβάλλον. Εκεί όπου η Ουάσιγκτον μπορεί κάποτε να επιδίωκε να περιορίσει τα ακροδεξιά κινήματα της Ευρώπης, η κυβέρνηση Τραμπ — με την προθυμία της να παρακάμπτει νομικούς και συνταγματικούς περιορισμούς — τα εμπνέει, αντίθετα, να προχωρήσουν ακόμη περισσότερο.
"Όταν αυτό έρχεται από τον Λευκό Οίκο, κάνει τους ανθρώπους να σκέφτονται: "Μπορούμε να κάνουμε το ίδιο, αυτό είναι το μέλλον της πολιτικής”".
