Του Κώστα Ράπτη
Ως αφορμή διατράνωσης της κουρδικής ταυτότητας, το Nevroz, ήτοι η κουρδική πρωτοχρονιά που συμπίπτει με την εαρινή ισημερία, είναι συχνά ημέρα ταραχών στην Τουρκία. Αλλά όχι μόνο σε αυτήν.
Την τελευταία εβδομάδα στην Ουρούμια του βορειοανατολικού Ιράν επικρατεί ένταση ανάμεσα στους Κούρδους και τους Αζέρους την καταγωγή κατοίκους της πόλης, που κατέβηκαν κατά χιλιάδες στους δρόμους και από τις δύο πλευρές. Ο λόγος είναι ότι οι πρωτοχρονιάτικοι εορτασμοί των πρώτων προσέβαλαν τις θρησκευτικές ελευθερίες των δεύτερων και εκλήφθηκαν ως εκδήλωση αυτονομισμού.
Τα περίπλοκα συμφραζόμενα αυτής της υπόθεσης έχουν να κάνουν με τις εθνοθρησκευτικές ιδιαιτερότητες της περιοχής.
Το Ιράν δεν αποτελεί ένα τυπικό ομοιογενές εθνικό κράτος, αλλά μία πολυεθνοτική πρώην αυτοκρατορία. Μολονότι τα περσικά (φαρσί) αποτελούν τον κοινό κώδικα επικοινωνίας, σχεδόν ένας στους δύο Ιρανούς έχει διαφορετική μητρική γλώσσα: τα αραβικά στα νοτιοδυτικά, τα βελουχικά στα νοτιοανατολικά, τα κουρδικά στα δυτικά, τα αζερικά στα βορειοδυτικά, τα τουρκμένικα στα βορειοανατολικά ή άλλες γλώσσες της ιρανικής οικογένειας (Λουρί, Γκιλάκι, Μαζανταρανί κτλ) στις ακτές της Κασπίας και την οροσειρά του Ζάγρου.
Οι εθνοτικά Αζέροι Ιρανοί (που στα περσικά αποκαλούνται απλώς "Τορκί”) αποτελούν την μεγαλύτερη από τις μειονότητες του Ιράν, αριθμώντας περί τα 12 εκατομμύρια, ήτοι 16% του συνολικού πληθυσμού κατ' ελάχιστον. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι εθνοτικά Αζέροι του Ιράν ξεπερνούν σε πληθυσμό τους κατοίκους του ανεξάρτητου Αζερμπαϊτζάν, που και αυτό αποτελούσε περσική επαρχία μέχρι τον 19ο αιώνα οπότε κατακτήθηκε από την Ρωσική Αυτοκρατορία.
Η Ουρούμια αποτελεί την πρωτεύουσα της ιρανικής επαρχίας του Δυτικού Αζερμπαϊτζάν και κατοικείται κυρίως από "Τορκί”, πιστούς σιίτες το θρήσκευμα, δευτερευόντως από σουνίτες Κούρδους που μετακινήθηκαν στην πόλη τις προηγούμενες δεκαετίες, ενώ την εικόνα συμπληρώνουν οι μικρότερες, αλλά ιστορικές κοινότητες των Αρμενίων και των(νεστοριανών Χριστιανών) Ασσυρίων.
Την κατάσταση περιπλέκουν οι ημερολογιακές ιδιαιτερότητες. Το πολιτικό ημερολόγιο του Ιράν, ζωροαστρικής προελεύσεως, είναι ηλιακό και έχει επίσης ως αρχή του έτους την εαρινή ισημερία (Νοουρούζ). Όμως οι θρησκευτικές εορτές ρυθμίζονται από το μικρότερο κατά 11 ημέρες αραβικό σεληνιακό ημερολόγιο. Το αποτέλεσμα είναι να προκύπτουν συχνά άβολοι συγχρονισμοί, όπως φέτος, οπότε η χαρούμενη περίσταση της πρωτοχρονιάς συνέπεσε με το Ραμαζάνι και την πένθιμη πομπή στη μνήμη του πρώτου Ιμάμη των Σιιτών, Αλί.
Οι πρωτοχρονιάτικοι δημόσιοι πανηγυρισμοί των Κούρδων της Ουρούμια θεωρήθηκαν ανάρμοστοι, πόσω μάλλον που σε αυτούς έκανε την εμφάνισή της η σημαία του αυτόνομου κουρδικού μορφώματος του βορείου Ιράν (KRG). Ακολούθησε δύο ημέρες μετά η έκκληση υψηλόβαθμου Σιίτη κληρικού για μαζική προσέλευση στην πένθιμη πομπή για τον Ιμάμη Αλί. Όμως ανάμεσα στα θρησκευτικής εμπνεύσεως συνθήματα παρεμβλήθηκαν οι φωνές παντουρκιστών και τα σύμβολα των Γκρίζων Λύκων. Ακολούθησαν συγκρούσεις και οι αρχές προχώρησαν σε δεκάδες συλλήψεις.
Έκτοτε οι πάντες κατηγορούν τους πάντες. Άλλοι υποστηρίζουν ότι το KRG υποκινεί τον κουρδικό αυτονομισμό και άλλοι ότι η Τουρκία προωθεί τον παντουρκισμό. Άλλοι κατηγορούν τον κυβερνήτη της επαρχίας για την παρουσία του στην διαδήλωση και άλλοι υποψιάζονται ότι η ενθάρρυνση των εκδηλώσεων της κουρδικής ταυτότητας αποτελεί μήνυμα της Τεχεράνης προς την Άγκυρα, σε φάση κατά την οποία οι σχέσεις των δύο πλευρών περνούν φάση ψυχρότητας λόγω και των εξελίξεων στην Συρία.
Οι δε οπαδοί του μεταρρυθμιστή προέδρου Πεζεσκιάν υποψιάζονται πάντοτε ότι οι σκληροπυρηνικοί επιδιώκουν να ανατρέψουν την κυβέρνηση.
Μα ανάρτρησή του την Τρίτη στο Χ πρώην υπουργός Εξωτερικών Αλί Ακμπάρ Σαλεχί προέτρεψε σε επαγρύπνηση: "Οποιοδήποτε σύνθημα και άσοφη λέξη που αποδυναμώνει την εθνική ενότητα και την εδαφική ακεραιότητα της αγαπημένης μας γης είναι αυτό που επιδιώκουν οι εχθροί. Ας μην παίξουμε το παιχνίδι τους".
Σε μια πιο άμεση προειδοποίηση, επίσης μέσω X, ο υπουργός Πολιτισμού Αμπάς Σαλεχί τόνισε ότι τα λανθάνοντα εθνοτικά και θρησκευτικά ρήγματα, θα μπορούσαν "να εξελιχθούν γρήγορα σε φλεγόμενες και καταστροφικές φλόγες”.
Αντιλαμβάνεται κανείς ότι αυτές οι διαχωριστικές γραμμές στον πληθυσμό αποτελούν αχίλλειο πτέρνα του καθεστώτος, την οποία αρκετοί τρίτοι θα ήθελαν να εκμεταλλευθούν. Και όμως: πολλοί στο Ιράν υποστηρίζουν ότι το ίδιο το καθεστώς τις αξιοποιεί, διότι φοβάται την λαϊκή ενότητα.
Το κουβάρι των αντιφάσεων γίνεται σαφές όταν αντικρίζει κανείς Ιρανο-αζέρους να εμφανίζονται ως θεματοφύλακες της κρατικής ενότητας απέναντι στον κουρδικό αυτονομισμό. Την ώρα δε που η "κουρδική απειλή” δημιουργεί αντικειμενική σύγκλιση των συμφερόντων Άγκυρας και Τεχεράνης, το "αζερικό ζήτημα” γεννά εκατέρωθεν καχυποψία.
Την εικόνα συμπληρώνει η στενή συμμαχία του ανεξάρτητου Αζερμπαϊτζάν με το Ισραήλ, η διείσδυση παντουρκικής προπαγάνδας στο ιρανικό Αζερμπαϊτζάν, καθώς το γεγονός ότι οι διαδηλώσεις του 2022 για τον θάνατο της Μαχσά Αμινί ήταν σε μεγάλο βαθμό κουρδική υπόθεση. Μέχρι τώρα η σιιτική πίστη του αζερικού στοιχείου (ο ίδιος ο αγιατολλάχ Χαμενεϊ είναι κατά το ήμισυ "Τορκί”) λειτουργούσε ως εγγυητής της πολιτικής νομιμοφροσύνης του. Ως πότε, μένει να φανεί.
